Барыта 2014 сыллааҕы сайын саҕаламмыта. Уоппускаҕа сырыттахпына РайОНО-тан төлөпүөннээннэр  Монголлия делегациятын көрсүһүүгэ ыҥырбыттара. Көрсүһүү кэнниттэн Улаан Баатар Чингэлтэй оройуонун кытары биһиги улууспут Бииргэ үлэлээһин туһунан дуогабарга илии баттаспыппыт. Үөрэх тэрилтэлэриттэн мин уонна Чингэлтэй оройуонун 61-с оскуолатын дириэктэрэ Аюш Мунхчимэг кыттыбыппыт.

Өр буолбатаҕа Аюш Мунхчимэг оскуолатын 50-ча оҕотун, учууталларын илдьэ Покровскайга тиийэн кэлбитэ. Эмиэ биһиги оскуола курдук ийэ тылы, төрүт култуураны, үгэстэри өрө тутар үөрэх кыһата буолан биэрбитэ. Онон хардарыта ыалдьыттаһыы, уопут атастаһыыта саҕаламмыта.

Чингэлтэй оройуонун оччотооҕу баһылыга Жамерайнгийн Эрдэнэбат оҕолор хардарыта көрсүһэллэрин, бииргэ үлэлээһини ис сүрэҕиттэн өйүүр этэ. Биир көрсүһүүгэ Аюш Мунх хчимэг көрдөһүүтүнэн Хомус Уйбааны, Аан дойдутааҕы хомусчуттар обществоларын президенэ Тываттан Попова  Лидия Михайловнаны, хомуска оҕолору уһуйааччыны кытта сылдьан Монголияҕа, саамай былыргы хомус көстүбүт дойдутугар, хомус тардыыта сүппэккэ сайда туруохтааҕын уонна ону хайдах ситиһэрбитин былааннааһын буолбута. Ол түмүгэр Монголияҕа 61-с оскуола иһинэн Хомус аан дойдутааҕы киинин уонна музейин  салаата тэриллибитэ. Оройуон баһылыга Эрдэнэбат дьаһалынан оройуон оскуолаларыгар оҕолору хомус тардыытыгар үөрэтии саҕаламмыта. 2018 сыллаахха оҕолорго аан бастакы хомус тардыытыгар күрэх ыытыллыбыта кыайыылаахтары Хомус киинин уонна музейын, саха уустарын, хомусчуттарын Чингэлтэй оройуонун баһылыгын ааттарыттан бириис туппуттара. Аюш Мунхчимэг сүтэ быһыытыйбыт монгод тимир хомуһун (Хэл хууру) көрдөөһүнү саҕалаабыта. Рынокка атыыланар хомустар сувениргэ кубулуйбут этилэр.

Өссө сотору буолаат Соҕуруу Гобига олорор  Хуухэндуу Бизьяа диэн кырдьаҕас хомусчуту билсибитэ. Кини ийэтин хомуһугар (100 сыллааҕыта охсуллубут) олох былыргылыы тардыыны иҥэринэ сылдьара биһиэхэ барыбытыгар үтүө сурах, сонун буолбута.

Оҕолору дьиҥ-чахчы монголлуу тардарга үөрэтии саҕаламмыта. Ол эрээри дьиҥ чахсы монголлуу туойар хомус суоҕа ыарахаттары үөскэппитэ. Онон Хомус киинэ уонна музейа саха уустарыгар Монголия оҕолоругар хомуста оҥорон, Хэл хууру тилиннэрэргэ көмөлөһүөххэйиҥ диэн ыҥырыы таһаарбыта.

Ону өйөөн, өйдөөн саха 20 ууһа Хуухэндуу хомуһун кээмэйинэн анаан хомус оҥортооннор монгол оҕолоругар, ол аата  норуотугар, бэлэх ууммуттара. Онон билигин араас күрэхтэргэ бастаабыт оҕолор монгол тимир хомуһун (хэл хууру) бириис быһыытынан туталлар. Сүтэн испит үгэс тиллэр, быстыбат ситим салҕанар.

Билигин Монголияҕа, чуолаан Улаан Баатарга, тимир хомуска (хэл хуурга) сыһыан уларыйда, үөрэниэн баҕалаах үксээн иһэр.

Ол түмүгэр манна эмиэ быйыл Хомус күнүн бэлиэтиир буоллулар. Сэтинньи 30 күнүгэр Улаан Баатарга хомуһу сэргээччилэр мунньустан аан маҥнайгы Хомус күнүн  үөрүүлээх быһыыга-майгыга өрө көтөҕүллэн туран бэлиэтээтилэр..

Тэрээһини, биллэн турар, Аюш Мунхчимэх иилээн-саҕалаан ыытта. Кэнсиэр арыллыытыгар Монголия гимнин кэнниттэн мустубут дьон кырдьаҕас хомуһу, Хуу хэндуу, эдэр хомусчут Батням Мунхчимэг уонна мин хомус тардыыбытынан мустубут дьон үксэ хомус тардан саҕалаатыбыт. Онтон Мунхчимэг олохтоох тимир хомустуһунан кэпсээнин кэнниттэн Монголияҕа биллэр артыыстар, хомусчуттар эҕэрдэ нүөмэрдэрэ барыта хомус доҕуһуоллаах ааста. Кэнсиэр ортотугар Ил Дархаммыт Ыйааҕынан анаммыт «Норуоттар доҕордоһууларын уонна или-эйэни олохтооһуҥҥа кылаатын иһин» наҕарааданы Аан дойдутааҕы Хомус киинин уонна музейын, улууспут баһылыгын уонна оскуолам аатыттан Махтал суруктары, бэлэхтэри туттардым. Махтал суруктары бу бииргэ үлэлээһини тэрийбит оройуон баһылыгар Жам Эрайгины эҕэрдэлээн. кырдьаҕас хомусчукка Хуукэн Дууга дьон-сэргэ ортотугар туттардым.

Саха сирин биир чулуу маастара Александр Рудых охсубут хомуһун  хомусчут оҕолор иккис күрэхтэрин кыайыылааҕар анал бириис быһыытынан бэйэм ааппыттан Мунхчимэгкэ туттардым.

Ыаллыы аймак баһылыга Байымух тыл этэригэр аны сайын оҕолорго хомус тардыытыгар күрэҕи  ыытыаҕым диэн эрэннэрбитин  мустубут дьон ытыс тыаһынан көрүстүлэр. Үөрэх миниистирин солбуйааччы Т. Ным Очир Саха сирин хомусчуттарыгар, уустарыгар, салалтаҕа махталын биллэрэн туран миэхэ Махтал сурук туттарда. Онон былыргыттан быйылгыга дылы сүппэккэ сылдьар киһи-аймах киэн туттуута сүдү инструмент хомус, хэл хуур, Монголия сиригэр хас биирдии киһиэхэ аргыс буолар кыахха киирэн эрэр.

Спиридон Шишигин, аан дойду виртуоз-хомусчута, Монголия култууратын туйгуна, Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо.