Хаҥалас улууһугар Владимир Кондаковка анаммыт тэрээһиҥҥэ

Сэтинньи ыйга элбэх саха чулуу уолаттара төрөөн-үөскээн ааспыттарын олохпут историята кэрэһэлиир. Ол курдук соторутааҕыта эрэ Былатыан Ойуунускай, ол кэннэ, биһиги Бастакы Президиэммит Михаил Ефимович Николаев төрөөбүт күннэрин бэлиэтээн ааспыт буоллахпытына, сэтинньи 17 күнүгэр Покровскайдааҕы оҕо ойуулуур-дьүһүннүүр оскуолаҕа, өссө биир Саха сирин өссө биир чулуу уолугар, айылҕаттан айдаарыылаах, медицинскэй уонна психологическай наукалар доктордарыгар, профессорга уонна суруйааччыга, Аан дойду бөдөҥ учуонайдара үрдүктүк сыаналыыр киһилэригэр, норуот уһулуччулаах эмчитигэр, саха итэҕэлин чинчийээччитигэр, «Аар Айыы итэҕэлэ» кинигэ авторыгар Владимир Алексеевич Кондаков 84 сааһын туолар күнүгэр анаммыт тэрээһин буолан ааста.

Бу тэрээһини Аар Айыы итэҕэллээх дьон түмсэн,бэлиэтээн, кини туһунан ахтан-санаан, алгыс тылын этэн, Үөһээ Айыыларга, Иччилэргэ уот нөҥүө айах тутанкүндүлээн, сыт таһааран алгыстанан-арчыланан бэлиэтээтилэр. Алгыһы улуу Учууталбыт Владимир Кондаков биир бастыҥ иитиллээччитэ, Хаҥалас улууһуттан төрүттээх ахсыс таһымҥа сылдьар алгысчыт Никодим Исаков бэрт сатабыллаахтык иилээн-саҕалаан ыытта. Тэрээһиммит Владимир Алексеевич бэйэтэ толорбут «Алааһым арылы кустуга» диэн ырыатынан саҕаланна.

Бу ахтыы уонна бэйэни билиһиннэрии күнүгэр, Владимир Алексеевич Кондаковы кытары ыкса алтыһа сылдьыбыт дьон бааллара мустубут дьону олуһун сэрҕэхситтэ, кинилэр кэпсээннэрэ улахан болҕомтону тарта. Ол курдук,Учууталбыт Никодим Христофоровиһы элбэх алгыстарга кытыннарбытын, дүҥүрүн тыаһын охсон иһитиннэрбитин, ону ааһан аттыгар чугас тута сылдьыбытын истэн, бэл диэтэр бэйэтин оннугар алгыһын толотторо сылдьыбытын билэн, мустубут дьон маннык таһымнаах Алгысчыттаахпытыттан бары да күөн туттан биир тутум үрдээтибит, биир харыс халыҥаатыбыт, суон дурдалаах, халыҥ хаххалаах курдук сананныбыт.

Биир оннук, Учууталбыт дүҥүрүн тыаһын эт кулҕааҕынан истибит, илэ хараҕынан көрбүт, доммнооһунун ааспыт, эмтээһинин барбыт, алгыһын ылбыт киһинэн Дьокуускайтан кэлбит Мария Петровна кэргэнинээн Андрей Неймоховтыын буоллулар. Кинилэр дьикти кэрэхсэбиллээх кэпсээннэригэр эбии, Владимир Алексеевиһы кытары түүл нөҥүө илэ көрсөн кэпсэппит, ыраас халлаан анныгар саҥатын истэн соһуйбут, түүллэригэр киирэн Учууталбыт көмө көрдүүрүн туһунан араас кэпсээннээх дьон барыбытын да сөрү диэн сөхтөрдүлэр, олуһун диэн дьиктиргэттилэр. Бу барыта биһиги Улуу Учууталбыт айылҕаттан улахан айдарыылааҕын, кини сүдү көстүбэт күүстээҕин, суруйуулара кырдьыктааҕын туоһулара буолаллар.

Мантан сылыктаатахха, бу түмсүүгэ кэлбит дьон бары да дьикти айылҕалаах, чараас эйгэни кытары ситимнээх, ким түүллээх-биттээх, ким көстүбэти көрөр дьоҕурдаах дьон буолан биэрдилэр эрээри, миигин ордук, мустубут дьон бары кэриэтэ Аар Айыы итэҕэлин хайа да итэҕэллэртэн үрдүктүк тутан ылына сылдьаллара олуһун диэн үөртэ уонна инникигэ эрэли үөскэттэ.

Мин, билэргит курдук В.А. Кондаков «…Аар Айыы итэҕэлэ, бастатан туран, бу хаҥаластар итэҕэллэрэ, онон ону чөлүгэр түһэриини хаҥаластар саҕалыахтаахтар. Бу кинилэр мүччүрүйбэт ытык иэстэрэ буолар…» диэн этиитигэр олоҕуран, ону ким иилээн-саҕалаан барыахтааҕын өр кэмҥэ кэтэһэн көрдүм эрээри, саҕалыах айылаах киһи көстүбэт курдугун иһин, бэйэм ылсан үлэбин саҕалаабытым, ол эбэтэр, олохтоох хаһыат нөҥүө ыстатыйалары суруйан, дьону мунньар тэрээһиннэри ыытан, бэл саха итэҕэлин бэлиэтин айан оҥорон, Аар Айыы итэҕэлин дьоҥҥо тиэрдэр үлэни ыыппытым тохсус сылыгар барда. Ол тухары араас итэҕэлгэ анаммыт атын тэрээһиннэргэ кыттан, итэҕэлбитигэр сыһыаннаах ватсап-бөлөхтөргө дьон санааларын истэн, үөрэтэн, сылыктаанбаран биир маннык түмүккэ кэллим. Ол тугуй диир буоллахха, биһиги сахалар итэҕэлбитигэр аҕыс аҥыыарахсан, тоҕус аҥыы туора көрөн олорорбут кистэл буолбатах. Ону билигин барыбытын биир итэҕэл киэбигэр киллэрэ сатааһын, холобурдаан эттэххэ, кумахха ууну кутарга тэҥнээх курдук эбит. Ким эрэ хаһан эрэ биир итэҕэлгэ кэлиэхпит дии саныыр буоллаҕына, ол хаһан да кыаллыа суоҕун олохпут көрдөрдө. Дьиҥэр, сахалар барахсаттар төһө да арахсан үрүө-тараа муна-тэнэ сырыттарбыт, бу өбүгэлэрбититтэн кэлбит итэҕэлбитинсүтүктээн араас суолу көрдөнө сылдьар көстүүбүт буолар. Бу куһаҕан буолбатах, бу биһиги итэҕэлбит күүстээҕин көрдөрөр, кинини хас эмэ үйэлэр туххары самнара, суох оҥоро сатаабыттарын үрдүнэн, биһиги ис турукпутугар сөҥөн сытар бэлиэтэ буолар. Ону була сатаан сорох дьонбэл олох атын омуктар итэҕэллэригэр кытары сыста сатыы сылдьар холобурдара эмиэ иһиллэр.

Кэми куоттарбаппыт буоллар

Аны туран, дьон үүтү-хайаҕаһы көрдүү сатаан, хайаан да итэҕэл дьиэтэ тутуллуохтаах диэн модьуйуу хабааннаах саҥалара иһиллэр. Санааларыгар ол көмөлөһүө дииллэрэ буолуо. Баҕар буолуо даҕаны, ол эрээри, санаан да көрдөххө биир тыыга устан иһэр дьон, ким хоту, ким соҕуруу эрдэ сылдьар буоллахтарына кинилэр биир кытылы булаллара саарбаҕын ааһан, сыыһа-халты туттан сүтэн-симэлийэн хаалыахтарын курдук куттал баар.

Ол туһунан В.А. Кондаков эмиэ сэрэтэн турар, кини: «…Аар Айыы итэҕэлэ үчүгэй киһини иитэн-үөрэтэн таһаарарга сүдү улахан суолталаах. Бу итэҕэл сөптөөхтүк оҥоһуллан саха дьонугар киирэрэ буоллар, саха дьоно дьэ, кырдьык, бэйэлэрин иннилэригэр киэҥ суолу арыныа этилэр... Ол кэм кэллэ. Ону куоттаран кэбистэххэ, кэлин кыаллара уустук буолуо. Саха норуотун иннигэр икки суол арыллар. Бастакыта, этиллибити сөпкө толорон, улуу сайдыы суолугар киирии, иккиһэ, оннунан хаалыы, өссө баҕар, самныыга киирии… » — диэн сэрэтэн суруйан хаалларбыт этиилэрин өссө биирдэ хатылыыбын («Аар Айыы итэҕэлэ», 35 стр.).

Кырдьыга да оннук кэм кэллэ, Аар Айыы итэҕэлэ сөргүтүллэр үлэтин биһиги көлүөнэ дьоно саҕалаабатахпытына кини сүтэр-симэлийэр уһукка тиийэр куттала тирээн турар. Манна, хомойуох уонна хоргутуох иһин, үгүс дьон, ол иһигэр итэҕэлгэ быһаччы сыһыаннаах дьон, бары итэҕэллэри буккуйа өйдөөн, биир халыып гынан дьоҥҥо соҥнуу сылдьаллара сыыһатын, худуоһунньук идэлээх киһи буоларым быһыытынан, өйдөнөр гына бу курдук холобурдуох этим. Толкуйдаан көрүҥ, ханнык да ыраас, сырдык өҥнөөх кырааскаҕа атын өҥү буккуйдахха, кини өҥө уларыйан атын өҥнөнөрүн курдук, хайа да итэҕэлгэ атын итэҕэл сабыдыала киирдэҕинэ, ол итэҕэл сүнньэ уларыйан, атын итэҕэлгэ кубулуйуон сөп.

Онон, хаҥаластар, ханнык да итэҕэли батыспакка, Улуу Учууталбыт Владимир Кондаков быһаччы өҥөтүнэн, өбүгэлэрбититтэн ситимнэнэн кэлбит хаҥаластар Аар Айыы итэҕэлбитин ылынан, иннибит диэкки эрэллээхтик, ханнык да итэҕэлгэ аралдьыйбакка, хайа да итэҕэл таһымын намтаппакка (ол иһигэр православнай уонна да атын итэҕэллэриэмиэ), биһиэнэ эрэ бэрт диэн тылы туттубаккабыт эрэ,ыраас санаанан салайтаран, сырдыгынан сыдьаайан,киэҥ көрүүлэнэн инники сайдыылаах олохпутун оҥостуоҕуҥ, эдэр ыччаттарбытын аныгы олох мөкү сабыдыалларыттан быыһыаҕыҥ диэн бука барыгытын өссө биирдэ ыҥырабын.

Манна, сорох дьон, В.А. Кондаков тоҕо Аар Айыы итэҕэлэаҥардас хаҥаластар эрэ итэҕэллэрин курдук суруйарыйдиэн мунаахсыйаллар. Ону мин бу курдук быһааран этиэм этэ. Сурукка-бичиккэ киирбитинэн саха омук үөскээн тэнийбит биһигэ Хаҥалас сирэ диэн суруйарбуоллахтарына, ол аата Аар Айыы итэҕэлэ саха омук барыбыт итэҕэлбит буолар. Толкуйдаан да көрдөххө, хайаан итэҕэл буолан баран биир эрэ улуус итэҕэлэ буолуой? Оннук буолбатаҕа биллэр. Онон туох да саарбахтааһына суох, Аар Айыы итэҕэлэ саха омук төрүт өбүгэлэрбит итэҕэллэрэ буолар.  

Түмүкпэр, бу тэрээһини иилээн-саҕалаан ыыппыт, күүс-көмө буолбут хаан-уруу балтыбар Туйаара Михайловаҕа, ыҥырыыбытын быһа гыммакка кэлэн Алгыһы ыыппыт Никодим Исаковка, бары мустубут дьоҥҥо барыларыгар, бэйэм уонна кэргэним аатыттан улахан махталбытын тиэрдэбин. Кинилэр көмөлөрүнэн өбүгэлэрбит Аар Айыы итэҕэллэрэ сөргүтүллэн, Учууталбыт эппитин курдук, саха дьоно – Айыы дьоно буолан, сөптөөх инники хардыы оҥоһуллан, киэҥ сайдыы суолугар киириэхпит диэн эрэнэрбин уонна туох барыта саҕаланар бэлиэлээҕэролоҕуран, Аар Айыы итэҕэлин сөргүтэр үлэни хаҥаластар, Учууталбыт Владимир Кондаков кэс тылыгар олоҕуран, кини төрөөбүт бэлиэ күнүттэн саҕалалаатылар диэн этиэхпин олуһун баҕарабын эрээри туттунабын. Тоҕо диэтэргит, бу биллэн турар 10-20 эрэ сылынан муҥурдаммат, элбэх сыраны-сылбаны, үбү-харчыны эрэйэр үлэ буолар. Онон, бу үтүө, кэскиллээх хамсааһыҥҥа, бастатан туран кэккэбитин хаҥатыһыан баҕалаах дьон баар буоллахтарына онно биһиги үөрэбит эрэ. Олор истэригэр Күн киһитэ көмүскэс, Айыы киһитэ аһыныгас дьон көһүннэхтэринэ Үрүҥ Аар Тойон Таҥараҕа МАХТАЛ буолуох этэ!

Александр Харитонов, Хаҥалас.