Покровскайга Гавриил Адамов-Сайдам «Атаҕастабыллаах кырдьык» кинигэтин билиһиннэрии буолла

Айылҕа үонна киһи

Бибилэтиэкэҕэ СӨ суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, бочуоттаах педагога, «Гражданскай килбиэн» бэлиэ хаһаайына кэлэн уус-уран историческай романынан көрсүһүү истиҥник ааста.

Сонун кинигэҕэ 1940 сыллар бүтүүлэриттэн билиҥҥи кэм олоҕо хабыллар. Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр Чурапчы холкуостарын хоту көһөрүү уонна Саха сиригэр промышленность сайдыытынан Бүлүү өрүскэ ГЭС тутуутугар Туой Хайа дэриэбинэтин тимирдии дьон дьылҕатын биир ыал олоҕунан ситимнээх көрдөрүллэр.

Чурапчы холкуостаахтарын көһөрүү алдьархайын туһунан син истэр-билэр буоллахпытына, Туой Хайаны ууга тимирдиини дьон аанньа билбэт, арай 1990 сыллартан эстраднай ырыа күрэҕэ ыытылларынан урдумаҕалатыы баар.

Аааптар Гавриил Адамов айымньы туһунан холонуутун сэргии иһиттибит. Кини өссө сүүрбэччэ сыллааҕыта бу тиэмэнэн ыалдьыбыта балайда буолтун аҕынна устудьуон сылларынааҕы доҕорун Михаил Иванову кэлин көрсөн докумуоннары, суруйуулары хасыһан, ырытан, ахтыылары түмэн бу дэриэбинэ дьылҕатын Чурапчы дьонун алдьархайын кытары сибээстээн арыйан кинигэ бэлэмнээн таһаарбытын, бу  иннинэ оҕо эрдэхтэн хоһоон, кэпсээн суруйарын сырдатан ааста.

«Дэриэбинэ дьылҕата норуоппут дьылҕата» диир кини. Ону кини өссө омукпут кэскилин, тыа хаһаайыстыбатын сайдыытын кытары ситимниир. Тылын тириэрдиитин ньымата да киһини кэрэхсэтэр – Ийэ киһи Анисия Мэҥкээрэбэ дьиэ кэргэнигэр хаалларбыт күннүгэр атаҕастабыл батталын ыар сымнатар баҕаттан дууһа кыланыытын суруйара. Ааҕарга ыарахан, киһи чахчы даҕаны уйадыйар, сөхтөрөр санаа баттыгын ахтыылара бааллар.

Роман история чахчыларыгар олоҕуран суруллубута итэҕэтэр диэтэ көрсүһүүнү иилээн-саҕалаан ыытааччы бибилэтиэкэ үлэһитэ Сардаана Гермогенова.

Ол курдук, Чурапчылартан көһүүгэ 41 холкуос, 1850 хаһаайыстыбата 5318 киһитэ балаҕан ыйын 4  күнүгэр туруммуттара этиллэр. Өлүөнэ биэрэгэр аһаҕас халлаан анныгар 7-20 хонук устата борохуоттарын кэтэспиттэрин, хаар түһүүтэ бэлэмэ суох сиргэ тиийбиттэрин, ыарыы-тумуу, өлүү-сүтүү баарын… Көһөрүү содула ыйыллар! 1933 сыллаахха оройуон нэһилиэньэтэ 18,5 тыһ.киһи эбит буоллаҕына, сэрии бүтүүтүгэр 7939 киһи хаалбытын, сүөһү ахсаанын ситэрэргэ кэлин уонунан сыл ирдэммитин.

Анисия Натаара сиригэр ийэтин, быраатын, балтын сүтэрбитэ, уопсай ииҥҥэ харыллыбыттарын туһунан истибитэ, кыһын таһааран чөмөххө уурбуттарын көрбүтэ. Онтон аҕата сэриигэ сураҕа суох сүппүтэ. Соҕотох хаалбыта… Туой Хайаҕа кэлэн тапталлаах кэргэн, ийэ буолбута. Ол эрээри оҕолоругар суруйан хаалларбыта — «Төрүт дойдулара Туой Хайа буоларын өрүү өйдүүллэрин курдук тоһоҕолоон, этээр» диэн кэргэнигэр тиһэх суруйуутугар, — «Симэлийбит умнуллуохтаах диэн буолбатах. Мэлиппиттэрэ, тимирдибиттэрэ – ол эрээри ону биһиги умнубаппыт! Ол барыта, саамай кырата, үс көлүөнэ өйүттэн сүтүө суохтаах!»

Кырдьык даҕаны, оннук. Дойду ахтылҕана өрүү баара туспа дьол. Бөдөҥсүтүү  кэмигэр төһөлөөх элбэх дэриэбинэ быраҕыллыбыта буолуой, оннооҕор биһиэхэ, Хаҥаласка. Ахтылҕан, өбүгэлэргэ кэриэстэбил бэлиэлэр сир-сир аайы туруоруллаллар-Дькэмдэҕэ, Буотумаҕа, Маалтааҥыга, Эргискэ, Еланкаҕа, Батамаайыга… Аны сиэннэр, хос сиэннэр төрүт сирдэригэр талаһаллар, мэҥэ таастары, чочуобуналарга туруораллар, кинигэ таһаараллар, киинэ айаллар.

«Ити үлүгэрдээх аньыыны тэрийбиттэр туох төлөбүрү төлөөбүттэргэ эбитэ буолла?… Хараҥаны, ньүдьү балайы оҥоруу хаһан да иэстэбиллээх. Иэс хайаан да ситиэҕэ. Ситтин!» диэхтиир кыракый оҕотунм уҥуоҕа уу балай анныгар хаалбыт ийэ эрэйдээх…

Бу кинигэни харах уута суох аахпаккын. Айылҕаҕа дураһыйыы иэстэбиллээҕэ биһиги олохпутугар номнуо биллэн эрэр. Роман онон улахан проблемалары таарыйар-промышленность өтөн киириитин, сиэр-майгы сатарыйыытын, дойдуга бэриниилээх буолууну о.д.а. Онтон ону өйдүө дуо, аныгы олох оҕото, күннээҕинэн сылдьар, инникигэ   эрэли   таба көрбөт иэмэ-дьаама биллибэт буолбут кэм ыччата?

Ааптар Гавриил Адамов айамньытын «Санааны өлөрөр кыаллыбат» диэн Туой Хайа туһунан хоһоонунан түмүктүүр

«Санааны өлөрөр кыаллыбат

Өйдүүбүт, уйаннык ахтабыт…

Ыраттан көһөрөр сатаммат

Сүрэхпит иһигэр дойдубут…»

Гавриил Адамов-Сайдам да санаатын түһэрбэт. Инникигэ соруга үгүс. Оҕону иитиигэ үлэлэһэн кэлбит киһи быһыытынан үлэһит ндьону, үлэни өрө тутууга үлэлэһэ сылдьар. Ол иһигэр Хаҥаласка эмиэ «Дэриэбинэ дьылҕата – норуот дьылҕата» диэн бырайыактаах. Олоххо кутталсуоһаабатын, норуот быһыытынан сүппэппит-симэлийбэппит туһуттан биирдиилээн ыччаты кытары тыа сиригэр үлэлиэххэ диэн бүччүм санаалардаах. Тыа хаһаайыстыбата баар буоллаҕына саха омуга хаалыаҕа. Хаҥаластар оруоллара манна эмиэ үрдүгүн, саха омук син биир кинилэри көрөр, үтүктэр диир суруйааччы уонна судаарыстабаттан көмө эрэйимэҥ, сыана ыарыаҕа, бэйэҕэ эрэммит ордугун этэр.

Кинигэ тула кэпсэтиигэ суруйааччы Павел Харитонов – Ойуку, бибилэтиэкэр Валентина Колесова, спорт бэтэрээнэ Софрон Тимофеев, салайааччы Борис Протодьяконов, общественник Ермолай Скрябин дьоһун ааттара айымньылаах үлэни баҕардылар. Онтон мин сүбэлиэ этим – «Бу кинигэни булан ааҕыҥ диэн. Ааптар этэр проблемалара Хаҥалаһы да хаарыйаары тураллар диэн – арҕаа өттүбүтүттэн Сиинэ үрэхпитинэн, илин Хаҥаласпытыгар, соҕуруу диэкиттэн Өлүөхүмэ, Алдан «промышленноска сүүрээннэргэ» тугунан дьайыахтара биллибэт, Өлүөнэбит очуостарын эҥэрэ даҕаны көмүскэлтэн тахсыан сөп – сокуону дьон оҥороллор, санаалара хайдах утуйан туралларыттан буолара эмиэ баар. Ону быһаарсар, туруулаһар ыччаттардаахпыт дуо? «Сайдыы», харчыга хараҥарыыта, сиэр-майгы умнуллуута тумнубата буолуо дии саныыбын. Тургутук, кытаанаҕа өссө-иннибитигэр. Хомойуох иһин...

Людмила Аммосова.