Владимир Кондаков: Итэҕэли саҥалыы өйтөн оҥоро, айа сатыыр табыллыбат!

Үүммүт сыл саҕаланыаҕыттан, саха бары улуустарыгар, ол иһигэр Хаҥалас улууһугар эмиэ, саха итэҕэлигэр сыһыаннаах араас тэрээһиннэр ыытылла тураллара олус үчүгэй. Бу дьон сырдыкка-кэрэҕэ тардыһыыта күүһүрбүтүн бэлиэтэ буолар.

Ол курдук олунньу ый 17 күнүгэр биһиги улууспутугар норуот уһулуччулаах эмчитэ, саха итэҕэлин биир саамай бөдөҥ чинчийээччитэ, «Аар Айыы итэҕэлэ» кинигэ автора, Айыы Ойууна Владимир Алексеевич Кондаков төрөөбүт күнүнүгэр анаммыт алгыстаах тэрээһин буолан ааспыта, ол кэннэ улуус баһылыга Олег Валерьевич Иринеев көҕүлээһининэн «Уол оҕо кэскилбит, эр киһи эрэлбит» диэн итэҕэлгэ быһаччы сыһыаннаах бэртээхэй тэрээһин Спорт Дыбарыаһын киэҥ уораҕайыгар Хаҥалас улууһун эр-хоһуун дьонун муспута, ону ааһан куораппыт Арчы Дьиэтигэр араас итэҕэлгэ сыһыаннаах тэрээһиннэр тиһигин быспакка буола тураллар. Бу барыта Хаҥалас улууһун дьоно, салалтата итэҕэлгэ, уол оҕону итиигэ, аҕа оруолун өрө көтөҕүүгэ, эдэр ыччаты Аҕа дойдуга бэриниилээх буоларга бэлэмниир үлэни сүрүннүүргэ сөптөөх болҕомто уурулларын биир туоһута буолар.

Ол эрээри мин бүгүн ол туһунан буолбакка, буоларын курдук Аар Айыы итэҕэлэ сөргүтүллэр үлэтин биир көҕүлээччитэ буоларым быһыытынан, бу хайысха кыһалҕатыгар тохтоон ааһыахпын баҕарабын. Тоҕо диэтэргит, Итэҕэлгэ сыһыаннаах тэрээһиннэр бары кэриэтэ сыаллара-соруктара, ис барыллара, хайысхалара араас-араас буолалларын дьон өйдүөхтээх. Дьиҥэр, «итэҕэл» диэн тыл саха дьонун сомоҕолуур аналлаах тыл курдук эрээри, атын өттүнэн ыллахха, кини биһигини араас хайысхалаах итэҕэллэргэ аҕыс аҥыы арааран утарыта туруортуу сылдьар тыл буолан эмиэ тахсыан сөп курдук. Урут этэн аһарбытым курдук, мин араас тэрээһиннэргэ сылдьан, көрсүһүүлэргэ кыттан бараммын, саха дьоно арааһа хаһан даҕаны биир итэҕэлгэ тохтуо суох омукпут быһылаах диэн бүк санааҕа кэлэн олоробун эрээри, бу мин тус санаам сыыһа буоллар ханнык.

Билэргит курдук үгүс дьон саха итэҕэлигэр анал дьиэ ирдиир курдуктар, ол иһин кыахтаах дьон, ким Айыы дьиэтэ, ким Арчы дьиэтэ, ким Алгыстаах аартык дьиэтэ диэн ааттаан, кыралаан да буолар итэҕэлгэ сыһыаннаах дьиэлэри син тутта сатыыр курдуктар, олох тутуллубат диир эмиэ табыгаһа суох курдук. Аны туран, Дьокуускайбыт килбэйэр киинигэр «Олонхоленд» диэн аныгылыы ааттаах культура уонна искусство дьиэтэ тутулла турар. Бу дьиэ уораҕайыгар, сураҕа, саха итэҕэлигэр анаан хос биэриэх курдуктар диэн сурах эмиэ баар. Истиэххэ олус кэрэхсэбиллээх эрээри, бу, кыра да, улахан да дьиэлэргэ араас итэҕэллээх дьон мустан туох эмит күттүөмнээҕи быһаарсыахтара дуо? диэн ыйытык үөскүүр уонна салгыҥҥа ыйанан хаалар курдук. Ол иһин мин биир бэйэм, урут өбүгэлэрбит барахсаттар ханнык да итэҕэлгэ анаммыт дьиэтэ-уота суох, Аар Айыы итэҕэллэнэ сылдьыбыттарыгар ордук охтобун уонна саха итэҕэлэ хайаан да анал дьиэлэниэхтээҕин курдук санаабаппын. Ол туһунан бэл биһиги бастакы Президиэммит Михаил Ефимович Николаев бу курдук этэн турар: «…Итэҕэл хас биирдии киһиэхэ иһигэр баар. Итэҕэл трибунаттан этиллибэт, плакатка суруллубат. Итэҕэл киһи өйүгэр, күүһүгэр, киһи сырдык санаатыгар баар. Оннук ыччаттары биһиги иитиэх тустаахпыт…».

Аны туран Аар Айыы итэҕэлэ хайдах быһыылаахтык сөргүтүллүөхтээҕин Владимир Алексеевич Кондаков эппит тылларыттан кыратык быһыта-ойута тардан, нууччалыы суруллубут тылларын сахатытан суруйдахха бу курдуктар:

  • «Былыргы итэҕэлбитин кырдьык сэмэйдик, аа-дьуо үчүгэйдик үөрэтэн чинчийэр сөп диэн уруккуттан этэбин. Мин бэйэм, нууччалар кэлиэхтэрин иннинэ, сахалар бары таҥараҕа үҥэн хантайа сылдьыбыттара диэҥҥэ олох сөпсөспөппүн. Аар Айыы итэҕэлэ бу хаҥаластар итэҕэллэрэ, ону кинилэр Эллэйтэн Дыгыҥҥа диэри кэмҥэ сахалары түмэр, баһылыыр сыалтан сахаларга киллэрэ сатаабыттара диэн өйдөбүлгэ кэлэ турабын. Элбэҕи аахтым, чинчийдим, билэ-көрө сатаатым, баҕар, сыыһарым буолуо диэн бэйэбин кэтэнним. Итинник түөрт уонча сыл устата үлэлээтим.

Ол гынан баран, Аар Айыы итэҕэлэ бу хаҥаластар бэйэлэрин кытта аҕалбыт итэҕэллэрэ эбит диэн өйдөбүлгэ кэлэ турабын. Бу итэҕэл сүрүн ис хоһооно, киһи Ийэ Айылҕатыгар сөпкө, сиэрдээхтик киһилии олоруохтаах диэн. Бу, ханнык да куба-лахсыыр буол­батах. Киһи айылҕаҕа сөпкө олоруута олус улахан кыһалҕа буолла. Итинник айылҕаҕа, Аан Дойдуга сөпкө олорууга ыҥырар итэҕэл олус үчүгэй итэҕэл буолуохтаах дии санааммын, бу эйгэни чинчийэргэ ылсыбытым. Киһини үтүөҕэ ыҥырар, үчүгэйгэ үөрэтэр, Ийэ Айылҕаҕа сөптөөхтүк олорорго угуйар уонна айылҕа ис дьиҥин, кистэлэҥнэрин өйдөтөр итэҕэл хайдах да куһаҕан буолуон сатаммат диэн өйдөбүл миэхэ дириҥник хос-хос киирэн, бу итэҕэли үөрэтэр суол миэхэ киэҥник арыллыбыта. Биллэн турар, бу итэҕэли үөрэтии ыарахаттара олус үгүс этэ. Бэлэм суруллубуту булан ылан туһанар сурук-бичик суоҕун кэриэтэ этэ, баар да буоллаҕына биир эмэ баара…

Былыргы сахаларга сурук үөскүү сылдьыбатах быһыылаах. Ол быһыытынан ханнык да чочуллубут, суруллубут үөрэх, буолаары буолан «Айыы үөрэҕэ» диэн үөрэх баар буолуон сатаммат. Оттон итэҕэл хаҥаластарга баар буола сылдьыбыта дьэ бу чахчы. Онон бу итэҕэли чөлүгэр түһэрэр олох ирдэбилэ. Yөpэx эҥин диэбэккэ, үөpэx диэн, дьиҥэр, адьас туспа өйдөбүл. Аар Айыы итэҕэлэ норуокка биэрэрэ, үчүгэйгэ үөрэтэрэ үгүс. Аҥардас бу Ийэ Айылҕаҕа сөпкө олоруу философията улахан киэҥ эйгэ турдаҕа дии. Киһи-аймах айылҕаҕа сатаан сөпкө олорбокко иэдэйэн эрэр диир сыыһа буолбатаҕа буолуо. Былыргы өбүгэлэр этиилэрин, итэҕэл үөрэтиитин сөпкө тутуһан олоруу буолта буоллар, маннык олоххо тиийиэхпит суоҕа этэ. Аар Айыы итэҕэлэ киһи куһаҕан кэмэлдьилэрин утары уонна олору кыччатарга, суох да оҥорорго үөрэтэр. Холобура, Ийэ Айылҕаны алдьатыыга киһи иҥсэтэ-хоҥсото аҕаллаҕа дии. Оттон бу итэҕэлгэ иитиллибит киһи иҥсэлээх буолуон табыллыбат. Кини Ийэ Айылҕа ис сокуоннарыгар үчүгэйдик сөп түбэһэн олоруохтааҕа…

Итэҕэли үөрэтии олус уустук уонна киэҥ эйгэ буолар. Маны барытын саба тутан чуолкайдаан, чөмөхтөөн бүтэрдим диир табыллыбат. Олус элбэх чопчуланыан уонна бу кэлин араас суруйуу үксээн элбэх сыыһа киирбитэ көннөҕүнэ табыллар. Итэҕэли саҥалыы өйтөн оҥоро, айа сатыыр табыллыбат. Оннук суруйуу, өйтөн оҥоһуу итэҕэл буолбаттар. Киһи туох эрэ норуокка туһалаах өттүн талан, сүүмэрдээн итэҕэлгэ киллэрэ сатыахтаах. Өйдөммөтү, урут суоҕу дьоҥҥо соҥнуу сатааһын туһата суоҕа биллэр. Yөһээ тахсан халлаанынан хааман айыы суолун көрдүү сатааһын кырдьыктан уон­на олохтон олус ыраах. Сииктээх, буордаах уллуҥахтаах киһи халлааҥҥа тахсыбата биллэр. Эбиитин, итинник олус күүскэ этиниини Аар Айыылар букатын сөбүлээбэт буолуохтаахтар. Итэҕэлгэ кэлии, бы­лыргы умнуллубут, бобуллубут итэҕэли сөргүтүү, чөлүгэр түһэрии, дьиҥнээх итэҕэйээччилэри иитэн таһаарыы, бу аҕыйах сыллаах үлэ буолбатах. Ону ыксаан, секта курдук бөлөхтөрү тэрийэн дьону итэҕэлгэ аҕала сатыыр хайысха онно төптөрү үлэни оҥоруон сөп. Итэҕэли олох араас эйгэлэригэр биир-биир аҕалыы эрэ сөптөөх суол буолуо. Ол иһин, итэҕэли дьоҥҥо соҥнооһун уһун кэми ылыахтарын сөп. Дьону мунньан мунньахтаан баран: «Чэ сөп, бүгүҥҥүттэн ыла бары итэҕэйээччилэр буолабыт уонна таҥараҕа үҥпүтүнэн барабыт» — диэҥҥин кими да итэҕэлгэ  аҕалыаҥ суоҕа. Ити оҥоһуу көстүү, бэйэни албыннаныы эрэ буолуоҕа.

Атааннаах-мөҥүөннээх Аан Ийэ дойдубутугар, арҕаһыттан тэһииннээх Айыым аймаҕа, көхсүттэн тэһииннээх Күнүм ууһун дьонноро, араас долгун, сүүрүк алтыһыытыгар араас сыыһа суолу тутуһаҥҥыт, аалыллан-мэлиллэн, миккиллэн-биһиллэн, сүтэн-симэлийэн хаалбакка, өрө баран үөһэ үүнэн, үрдээн-күүһүрэн, бөҕөргөөн-сайдан истэххит буоллун дуу! Улуу үйэлэр үрдүк мөҥүөннэригэр үөскээн-төрөлүйэн, ааһар үйэлэр алтыһыыларыгар баранан хаалбакка, кэлэр кэмнэр кэтит кэскиллэригэр киирэн, үүнэр үйэлэр үтүө үктэллэригэр үктэнэн үлүскэнник сайдан, быйымнык барҕаран баһаам үгүс киһилээх омук буолан, баай-дуол олохтонон, барҕардаххыт буоллун дуу!..» — диэн Айылҕаттан улахан айдарыылаах улуу убайбыт Владимир Алексеевич Кондаков, саха дьонугар бу билиҥҥи олох кыһалҕалара тирээн кэлэн туралларын көрөн турар курдук суруйан хаалларбыт курдук дии санаабыккыт дуо?

Онон, хаҥаластар эрэ буолбакка, бүтүн сахам дьоно, Владимир Алексеевич кэриэс кэриэтэ эппит тылларыгар олоҕуран, баар итэҕэл үрдүгэр саҥа итэҕэли өйтөн оҥоро, айа сатыы олорбокко, өбүгэлэрбититтэн кэлбит Аар Айыы итэҕэлбит тула сомоҕолоһон, кинини хаттаан сөргүтэн, эдэр ыччаттарбытыгар ылыннаран, саха буолан сандаарыаҕыҥ, киһи буолан килбэйиэҕиҥ, Айыы дьоно буолан айхалланыаҕыҥ, ураанхайдар буолан уруйданыаҕыҥ, түүрдэр буолан түмсүөҕүҥ диэн ыҥырыыбын өссө биирдэ хатылыыбын!

Александр Харитонов,

Хаҥалас улууһа.