Дьыллар, дьоннор
Киһи олоҕун ыллыга оҕо сааһыттан ууруллар. Мин оҕо саас умнуллубат тугэннэрин кытта махтана саныыр учууталларбын, дьоммун- сэргэбин, күрэхтэһэн сүүрбүт-көппүт үөлээннээхтэрбин, улахан спорт эйгэтигэр алтыспыт хайыһардьыт спортсмен доҕотторбун Саха сиригэр хайыһар спорда төрүттэммитэ 100 сылынан санаан-ахтан ааһыахпын баҕарабын. Үтүөкэннээх да энтузиаст дьон олорон ааспыттара, кинилэр үлэлэрин салгыыр дьон бааллара үөрдэр.
Оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар
Нөмүгү оскуолатыгар бэһис кылааска үөрэнэр кэммэр Томскай куоракка физкультура анал үөрэҕин бүтэрбит эдэр учуутал Петр Петрович Кривошапкин кэлэн спортум сугутуулаах кэрэ эйгэтигэр, хайыһарга, дьарыктаан барбыта. Кини батыһыннара сылдьан техникаҕа, тактикаҕа үөрэтэрэ. Уруоктарыгар көтүппэккэ сылдьарбыт. Саас оскуолабытыгар хайыһар күрэҕин тэрийэрэ. Үөрэппит учууталбыт өр сылларга Нөмүгү оскуолатыгар элбэх көлүөнэни иитэн-үөрэтэн, спортивнай оскуола салайааччытынан үлэлээн ааспыта.
Ол сыл аҕыс кылаастаах оскуолалар күрэхтэһиилэригэр кыттыбыппыт. Өктөмтөн тренер-учуутал Егор Егорович Лонгинов: «Бу кыра кыыс бастакы миэстэни ылла, маладьыас!» — диэн баран илии тутуспутун өйдүүбүн, сайаҕас майгылаах, үтүө учуутал диэн өйдөбүл хаалбыт. Кини элбэх оҕону хайыһарга уһуйбута, үөрэппитэ.
Оскуола оҕолорун өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕэр Чочур-Мырааҥҥа Симон Степанович Анастатов илдьэ сылдьара. Оччолорго кини Покровскай орто оскуолатыгар учууталлыыра, кэлин генерал званиетыгар тиийэ үүнэн, ФСБ начальнигын дуоһунаһыгар өр сылларга ситиһиилээхтик үлэлээтэ.
Кэлин үөрэппит учууталларбын кытта бииргэ улахан күрэхтэргэ кыттар буолбутум. 1972 сыллаахха «Урожай» ДСО хайыһарга өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиитэ Орджоникидзевскай оройуоҥҥа Покровскайга үрдүк таһымнаахтык ыытыллыбыта. Ити кэмнэргэ тустууга РСФС спордун маастара Илья Петрович Кондратьев оройуон спортка кэмитиэтин салайара. Кини спорт эйгэтигэр улахан аптарытыаттааҕа, хаһан да санаатын түһэрбэт үтүөкэннээх киһи Геннадий Гребневтыын улэлиирэ. Геннадий Васильвеич Москватааҕы физкультура институтун бүтэрбит, тустууга спорт маастара этэ. Иккиэн элбэх күрэхтэһиилэри тэрийэн сүүрэр-көтөр буолаллара. Оччолорго оройуон хамаандата күүстээх хайыһардьыттарынан биллэрэ.
Бу кэмнэргэ эдэр эрчимнээх, үрдүк үөрэҕи бүтэрбит физрук идэлээх педагогтар үлэлээбиттэр эбит. Покровскайга үөрэппит, ытыктыыр учууталым хайыһарга спорт маастартарыгар кандидат Аркадий Андреевич Дмитриев, бэтэрээн сүүрүк хайыһардьыт Егор Лонгинов (иккиэн Томскайдааҕы физкультурнай институт выпускниктара), маастар нуорматын толорбут Уус Алдантан төрүттээх Семен Ушницкай (Булгунньахтаах оскуолатыгар учууталлыыра), Саха сиригэр биллэр хайыһардьыт Р.Н.Платонов (Оскуола дириэктэрэ, Дмитрий Ник. Платонов бииргэ төрөөбүт убайа). Платоновтар дьиэ кэргэттэрэ бары учуутал, спортсмен династия быһыытынан киэҥник биллэрдьон — Сахалин, Дальнай Восток күрэхтэһиилэригэр тиийэ сүүрбүт Петр Сергеев, Валерий Семенов, тустууга маастарга кандидат Юрий Марков бары физкультура учууталлара этилэр. Николай Петров, Николай Белолюбскай (Горькай куоракка архитектурнай институкка үөрэнэрэ), Маруся Артамонова, Надежда Кузьмина (быраас идэлээх), Светлана, Гера диэн кыргыттар (араспаанньаларын умнубуппун). Юниордарга Степан Соловьев, мин — Ревмира Никитина (Варламова) уо.д.а. хамаандаҕа сүүрбүппүт. Соловьев Степаанныын оройуон чемпионнара буолбуппут. Үлэттэн, үөрэхтэн босхолонон күн аайы дьарыктанарбыт, остолобуойга карточканнан аһыырбыт. Илья Петрович Кондратьев куораттан спорт-кэмитиэтиттэн болгарскай көстүүмнэри, үрүҥ шерстяной гетралары ылан таһаартаабыта. «Хайыһардьыттарым представительнэй, интеллигентнэй дьон буоллугут,» — диэн күлэрэ. Үөрэхпинбүтэрэн, оройуоммар эргиллэн кэлэрбэр Илья Петрович олохтон барбытын истэн улаханнык хомойбутум…
Оччолорго хаачыстыбалаах хайыһар суох, олус аҕыйах буолара. Миэхэ Семен Ушницкайэргэ «Висутун» уларсыбыта. Кырааската баран эрэр да буоллар, бэрт чэпчэки, сымнаҕас сырыылаах хайыһар этэ. Маҥнайгы «Висулар» хап-хара уонна үрүҥ сурааһыннаах буолаллара. Бэрт чэпчэкитик биэс километры суурэн иһэн хайыһарбын тосту үктээн кыһыйан, хомойон турардаахпын. Дьахталлар эстафеталарыгар боростуой саһархай хайыһарбынан хамаанданы алтыс миэстэттэн үһүскэтаһааран «Урожай» общество лиэнтэтин уонна «III место -АССР» диэн жетону кэтэн үөрбүппүт.
Степан Соловьев «Урожай» ДСО чемпиона буолбута. Саха АССР норуоттарын кыһыҥҥы спартакиадатыгар «Саппоро» олимпиадатын кэнниттэн Саха сиригэр А.Козерова-Баранова, А.Долганов, А.Тихонов, Ф.Симошов уо.д.а. кэлэн кыттыбыттара, туһунан хамаанда буолан сүүрбүттэрэ. 50 км. дистанцияҕа Чурапчыттан Николай Захаров Федор Симошовтуун тэҥ бириэмэни көрдөрбүттэрин өйдүүбүн. «Урожай» ДСО өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕэр тостубут «Висубун» Николай Белолюбскай килиэйдээн, сыһыаран, үрүн-хара сурааһыннарын кырааскалаан саҥатыгар түһэрбитэ (кини кэлин тутуу миниистринэн олорбута). Бу хайыһарынан Саха сирин норуоттарын күрэҕэр 8 км сүүрүүгэ алтыс миэстэ буолан зачет биэрбитим. Күрэхтэһиилэр кэннилэриттэн өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатыгар кандидатынан бэлиэҕэ ыллыбыт диэн ис хоһоонноох тренировочнай былааннаах сурук туппутум. Ити кэпсээбит хайыһарбынан кэлин өссө да Чочур-Мыраанынан, Читанан, Забайкальенан сүүрбүтүм. Бу курдук спорт эйгэтигэр араас көһүтүллүбэтэх түгэннэр тахсаллара. Бэйэ-бэйэгэ көмөлөсүһүү, сиэрдээх сыһыан, хамаанда туһугар бэриниилээх буолуу хайыhардьыттары сомоҕолуура. Нэһилиэк, үөрэх, үлэ тэрилтэлэриттэн саҕалаан куорат, профсоюз уобаластааҕы кэмитиэтин, «Урожай” ДСО өрөспүүбүлүкэтээҕи, ГТО многоборьета, Саха АССР кыһыҥҥы спартакиадата, сезон сабыллыар диэри киһи сэниэтин-сылбатын ылар күрэхтэһиилэр буолаллара. Киһи сүргэтин көтөҕөр Чочур Мырааҥҥа араас оройуоннартан, куораттартан элбэх кыттааччылардаах урдук таһымнаах, тэрээһиннээх курэхтэр буолаллара. Күн-дьыл ааспытын кэннэ итини олус күндүтүк саныыбын.
Билигин олохпут оҥкула уларыйан, спорт эйгэтигэрэлбэх уларыйыылар киирдилэр. Хайыһар спорда иккис тыынын ылан үрдүк таһымҥа таҕыста, киэҥ эйгэҕэ билиннэ. Салайааччыбыт Екатерина Семеновна Никитина өр сылларга утумнаах үлэтин түмүгэр өрөспүүбүлүкэтээҕи региональнай «Чысхаан» кулууп тэриллибитэ улахан ситиһиибит буолар. Ол курдук, Сахабыт сирин хайыһардьыттара сыл аайы соҕуруу куораттарга, улуу Россия ааттаах-суоллаах сүүрүктэрин кытта күөн көрсөн миэстэлэһэллэрэ, кыьыл көмүс мэтээллэри аҕалаллара сүүрүүбүт үрдүк таһымын туоһулуур.
«Чысхаан» региональнай тэрилтэбитин атаҕар туруорбут, иилээн-саҕалаан илдьэ сылдьар ытыктыыр дьоммутугар РЛЛС спордун маастардара Екатерина Семеновна Никитинаҕа, Василиса Семеновна Слепцоваҕа уонна хайыһар спордун эйгэтигэр бэриниилээхтик үлэлии сылдьар энтузиаст дьоммутугар улахан суолталаах үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабыт уонна истиҥ махталбытын тиэрдэбит!
Ревмира Георгиевна Варламова (Никитина), РФ Бочуоттаах үлэһитэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин спордун бочуоттаах бэтэрээнэ, үөрэхтээһинин туйгуна, Хаҥалас улууһун Тиит Арыы нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Хаартыскалары ааптар тиксэрдэ.
