«Хаҥалас Боотур» олоҥхо барыбытын түмтэ

Ахсынньы аам-даам тымныытын быыһынан, ыыс-быдан туманы арыйан дьоллоох Дьокуускайга тиийэн «Квартал труда» үктэннибит. Тула көрбүтүм арай барыта ыскылаат курдук уһун субурхай дьиэлэр. Ханан да түннүк-үөлэс суох дойдута. Дьэ, ол уораҕайга киирбиппит килэйэн-халайан дыбарыас, ып-ыраас, ип-ичигэс, сып-сырдык, киэҥ-куон, киһи бөҕөтө, ас-үөл атыыта кырыы-кырыытынан. Бу өйдөөн көрдөххө, улахан тэрээһиннэри ыытарга олус табыгастаах уораҕай эбит.

Олоҥхо декадата икки түһүмэхтэн турар. Бастакы түһүмэххэ, сарсыардаттан эбиэккэ дылы тиһигин быспакка хас да сааланан тэбис тэҥҥэ араас күрэстэр ыытылла туралларын көрдүм.

Фольклор араас көрүҥнэригэр 22 улуустан илин-кэлин түсүһэ кэлбиттэр аҕай. Биирдиилээн олоҥхо толорооччулара күөн күрэстэстилэр. Саха норуотун музыкальнай инструменыгар «Кыл дорҕооҥҥо», ол доҕуһуолугар араас норуот ырыаларын толортоон көрдөрдүлэр.

Декадабыт темата «Эпосы мира на земле Олонхо» форум межрегиональный (научно-практический фестиваль «Пути возрождения и сохранения эпического наследия и сказительства») диэн. Бу Олоҥхо курдук улахан жанры өрөспүүбүлүкэ, куорат көрөөччүтүн иннигэр тахсан толоруу, биһиэхэ дьолбут эбит. Үйэбитигэр биирдэ тосхойбут түгэн, улахан чиэс-бочуот.

Ол курдук бу күрэхпит бастакы чааһыгар Казахстантан, Киргизияттан, Алтайтан, Хакасияттан, Башкирияттан научнай үлэһиттэри кытары кытта кэлбиттэр.

Сүрүн болҕомтону «Кыл дорҕоон» доҕуһуолунан оонньонор музыкальнай инструменнар уонна ону толорооччулар тартылар. Маны сиһилии суруйдахха, кинигэ буолуон сөп. Саха билиҥҥи эдэр көлүөнэтэ олоҥхону ситэри баһылаабыт эбит. Олоҥхо өлбөт-сүппэт дьылҕаламмыт диэн омук учуонайдара тыл эттилэр.

Декадабыт иккис чааһа дьиҥ олоҥхону толоруу күн иккис аҥарыттан саҕаланна. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биир эрэ соҕотох олоҥхо испэктээх турда. Хаҥалас улууһуттан Дьөгуөр Луукун-Түммүт Дьөгүөр олоҥхотугар олоҕуран Саха өрөспүүбүлүкэтин норуотун суруйааччыта Павел Харитонов-Ойуку либретто суруйан дьон дьүүлүгэр таһаарда. Туруорааччы-режиссер култуура туйгуна Айдыс Черноградскай. Бу олоҥхо барылын ааптара уус-уран салайааччы, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Лидия Харитонова буолар. «Эркээни эдэр сааһа» үҥкүү норуодунай кэлэктиибэ (СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василиса Романова) уонна Ульяна Харина салайыыларынан үҥкүүнэн ситэрдилэр. Тыас-уус оператора СӨ култууратын Александр Уваровскай. Биһиги олоҥхобутугар технологияларга коллеһын устудьуоннара «айтыыннар» көмөлөстүлэр.

Олоҥхо биир тыынынан толорулунна. Артыыстарбыт саха фольклорун, олоҥхо курдук жанры бэркэ табыллан итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык толордулар.

Тэрийэн ыытар Олоҥхо хамыыһыйата үрдүк сыананы быста. Толорооччулар үксүлэрэ оруолларын көрөөччүгэ итэҕэйиилээхтик тириэртилэр. Бу буолла биһиги ситиһиибитинэн, олоҥхону сонун ньыманан кыайа-хото тутан толоруу. Улууспут култуураҕа салалтата өйөбүлүниһин махтал буоллун!

Бэлиэтиэм этэ саҥа салайааччыбытын Сергей Павловы, Арчыбыт дьиэтиттэн Матрена Гаврильеваны, худуоһунньук Галина Семенованы, суруйааччыны Павел Харитоновы, Г.В. Ксенофонтов аатынан түмэл үлэһиттэрин о.д.а. Биһигини өссө өрө көтөҕүллэн кыттарбытыгар кинилэр эрэли, эрчими сахтылар.

Сайда тур, сахам Олоҥхото!

Андриан Белолюбскай-Өлкөрөй. Өктөм сэл.