Былыргы сыллар мындааларын сэгэтэр киһиэхэ эрэ барытыгар бэриллибэт

Сина Георгиевна Лиханова, Саха өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, үөрэҕириитин туйгуна, кыраайы үөрэтээччи туһунан кэпсиибин. Төхтүр сэлиэнньэтин Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо, общественнай диэйэтэл Софья Сидорова бириэмийэ лауреата:

Сиинэҕэ төрөөбүтүм, Тиит Арыыга улааппытым, Төхтүргэ киһи буолбутум, — билигин төхтүрбүн дэнэбин, — диэтэ биһиги көрсүһүүбүтүгэр кини. Историяны кэрэхсээбитим быданнаатаҕа. Бу дириҥ историялаах дойду – хаҥаластар силис тарпыт сирдэрэ. Үөрэтэн, чинчийэн истэххинэ абылаан, ыллар ылан иһэр. Мин нуучча тылын уонна литературатын учууталабын ээ, оскуоланы бүтэрэн баран Бүлүүтээҕи педучилищеҕа үөрэнэ киирбитим. Дьэ онно биһигини тылга, историяны, сир-дойду аатын билэргэ Багдарыын Сүлбэ барахсан уһуйбута, — диир.

Үйэ аҥара кэриэтэ — оскуолаҕа

Сина Георгиевна 1979 с. нуучча тылын уонна литературатын факультетын бүтэрэн Төхтүргэ үлэлии кэлбитэ. Онтон ыла 48 сыл ааста. Элбэх ыччаты үөрэттэ, уһуйда, быыһыгар сирин-дойдутун историятын үөрэтэн нэһилиэгэр, Сахатын сиригэр кэлэр көлүөнэҕэ утары уунардаах буолла.

1993-1997 сылларга кини оскуола дириэктэринэн үлэлии сылдьыбыта, айар тыыны кэлэктиибигэр киллэрбитэ, элективнай куурустары ыытан кэллиэгэлэрин маастарыстыбата үрдүүрүгэр кыаҕы биэрбитэ. Ол курдук өссө учууталлыы сылдьан элбэх оҕото «Инникигэ хардыы» научнай-практическай кэмпириэнсийэлэргэ ситиһиилээхтик кыттарыгар көмөлөһөн күн бүгүҥҥээҥҥэ дылы ахтыллар.Кини сыылынай уола Николай Виноградов 60 сыл учууталлаабытыттан 30 сылын Төхтүргэ анаабытынан 2002 сылтан ирдиир-чинчийэр үлэни ыытан Виноградов ааҕыыларын ыытан кэллэ, регион таһымыгар таһаарда. Үлэтин «Интел» диэн лааҕырга салҕаабыта – оҕолору кытары музейдарга, архыыпка сылдьаллара.

Сина Георгиевна Лукиновтар педагогическай династияларын салҕааччынан буолар. Кини аҕата Лукинов Георгий Петрович (1912-2005 сс.) тыыл, үлэ бэтэрээнэ этэ, Чараҥтан төрүттээх, Дьокуускайга хаҥаластартан биир бастакынан Педагогическай институту бүтэрбит, Эдьигээнтэн саҕалаан Сиинэ, Тиит Арыы оскуолаларыгар учууталынан үлэлээбитэ. 43 сыл педстаастаах ытыктанар, өрүү саҥаны кэрэхсиир, ону олоххо туһанар, үлэҕэ килбиэнин иһин мэтээллэрдээх учуутал династиятын төрүттээччи этэ. Бука кыыһын Синаны даҕаны историяны үөрэтэргэ, уруккуну билэ-көрө сатыырга да уһуйбута чахчы буолуо.

Сир түннүгэ киһиэхэ тэҥниибин

Мин анаан-минээн бара сырыттым, харахпынан муспут, чинчийбит матырыйаалын көрөөрү. Уонна дьэ сөхтүм, мунньубута, барытын паапкалаан, альбомнаан харайа сылдьара элбэҕиттэн. Эчи үчүгэйин! Туох-туох суоҕуй! Төхтүргэ эрэ сыһыаннаах буолбатах, араас темаҕа сэдэх хаартыскалардаах НПК-лар дакылааттара, ырытыылар, төрүччү матырыйааллара, сирдэр ааттарын эридьиэстээн оҥоруу – учууталын Багдарыын Сүлбэ тэҥэ. Сорҕото брошюра “Төхтүр оскуолатын 100 сылыгар”, «Ахтар, саныыр оскуолам», Широких Алексей Дмитриевичка, «Тыыннаахтар умнубат сыллара» — сэрии кыттыылаахтарыгар кинигэ, «Хахсык былыргыта уонна билиҥҥитэ», Төхтүрдээҕи кыргыһыы туһунан «Буурҕа, буулдьа дьылыгар» үөрэнээччи Айтал Лукин 2009 с. үлэтэ, «Учууталга сүгүрүйэбит» — Пестерева Кристина, «Сэргэ тула сэһэн» диэн Матвеев Сережа, «Киһи уонна уу» Аммосова Айта, “Олоҥхо геройдарын анал ааттара” Христофорова Варя, «Тойон сэргэ ойуута-мандара» Матвеева Снежана, «Былыргы ыһыах сиэрэ-туома, алгыһа»Шадрина Күннэй, «Олох суола» Е.И. Яковлева туһунан Герасимов Миша о.д.а. Дьэ бу үлэлэри оҕолор НПК-ҕа кытталларыгар бииргэ сүбэлээн-амалаан үлэлэспит киһи буолар Сина Георгиевна. Уонна – күн сирин көрүөхтээх Төхтүр нэһилиэгин кинигэтигэр.

Билигин тугу ирдэһэ сылдьаҕын? – ыйытабын мин.
Бу Төхтүртэн өссө биир улахан дуоһунаска, Саха уобалаһын Ситэриилээх кэмитиэтин чилиэнэ буолан үлэлээбит Екатерина Яковлева олоҕун чинчийэбит. Эппиэтистээх да үлэҕэ сылдьыбыт эбит бу аҕыс оҕолоох Илья Петрович уонна Анисия Алексеевна Яковлевтар кыыстара. “Төхтүр үтүөкэннээх дьонун аата эмиэ иһиллиэ турар. Урукку Киҥкиниир үрэх өттүттэн – Катя кыра сылдьан сөтүөлүүр үрэҕэ,  сүүрэр-көтөр Оҥхойо… Ыйыталаһан истэххинэ өссө эбии чинчийиэххин баҕараҕын. Бу Катя олоҕун ситэри үөрэтиэххэ наада” — диир кыраайы үөрэтээччи.

Икки сыллааҕыта Хаҥаластааҕы Г.В. Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэл нэһилиэктэр Автономия 100 сылын көрсө быыстапкаларын олус бэркэ тэрийэн испитэ этэ, хамсык туран ситэ салҕамматаҕа. Илин-эҥэрдэр, эркээнилэр баттаһан историяларын билиһиннэрбиттэрэ үчүгэй этэ. Төхтүрдэргэ Сина Георгиевна сахалыы сайбаччы таҥнан кэлэн экспозицияларыттан билиһиннэрбитин умнубаппын. Олус да сэдэх экспонаттар бааллара, киэн туттар дьоннорун туһунан сырдаталлара элбэҕиттэн сөхпүттээҕим. Кыраайы үөрэтээччилэрдээх нэһилиэк буолан Төхтүр киэҥ историялааҕын истибиппит, көрбүппүт үчүгэй этэ.

Дьиэ кэргэнинэн үлүһүйэн

Онтон бу соторутааҕыта Сина Георгиевна биллиилээх судаарыстыбаннай диэйэтэл, саха чулуу уолаттарын Ойуунускайдааҕы, Ксенофонтовтары о.д.а. кытары саҥа Саха сирин автономиятын турууласпыт Алексей Дмитриевич Широких 140 сылынан НПК-ҕа дакылааттаах кыттыбыта, үлэтэ сэҥээриини ылыан ылбыта. Дьэ бу чинчийии түмүгэ улахан үлэттэн тахсарын кыттыбыт, экспертээбит дьон билэллэр. Төһөлөөх элбэхтик архыыпка үлэлээбитин, ахтыылары ырыппытын, литератураны хаһыспытын дьиэ кэргэнэ, кэллиэгэлэрэ билэн эрдэхтэрэ. Өссө чинчийиини саҥа саҕалаан эрдэҕинэ оскуолатыгар хаартыска быыстапкатын аймахтарын көмөтүнэн тэрийбитэ. Аммаҕа баар дьонун кытары сибээһи олохтообута салҕанар.

Бу дьиэ кэргэн бэйэтэ уруккуттан итинник «кыһалҕалааҕа». Сина Георгиевна аҕата Георгий Петрович даҕаны историяны кэрэхсиир, саҥалыы айан олоххо киллэрэргэ интэриэстээх киһи этэ. «Педагогическая слава Хангалсского улуса» 2014 с. улуустааҕы үөрэх салаата бэлэмнээн таһаарбыт кинигэтигэр кини Тиит Арыы оскуолатыгар оройуоҥҥа суох үлэ уруогар дьоһун мастарыскыайы тэрийбитин элбэх саҥа техниканы – мотуордаах оҥочону, таҥас сууйар, массыынаны, мотороллеры, пылесоһу, маһы таҥастыыр, токарнай о.д.а. станоктары булан-талан аҕалан оҕолору үөрэппит, биир бастакынан дэриэбинэҕэ оҕуруотунан дьарыктаммыт аҕаларын туһунан суруллубутун билбитим. Ону сэргэ алта оҕону кэргэнинээн төрөтөн ииппит, лектор пропагандист киһи этэ. Кыра кыыһын Февроньяны кытары Покровскайга олорон олохтон барбытын билэрим.

Онтон Сина Георгиевна олоҕун аргыһын туһунан этэ да барыллыбат – Владимир Лиханов тыл билимин кандидатын, «Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьытын» 1994 с. оҥорбут (В.Г.П.Ц.М.Щ.Ы.Э) буукубалартан тахсар тылларын быһаарбыт, түмпүт, ону сэргэ сүдү үлэни «Саха тылын» элбэх туомнаах быһаарыылаах тылдьытын 1 туомун оҥорсубут, элбэх научнай үлэлэрдээх учуонайы. Кини күннээҕи сыралаах үлэтин көрө-истэ, көмө-тирэх буола сылдьыбыта биллэр. Дьоһун, дьоруойдуу айар үлэ холобура өрүү аттыгар баара буоллаҕа.

Киэҥ-куоҥ Төхтүрдээҕи дьиэлэрэ ити сыралаах үлэ хаамыытын билэн эрдэҕэ. «Бу ыскаап толору кинигэ этэ ээ», — диэн аһарта хаһаайка, бүтүн истиэнэни толору турар истиэҥкэ дэнэр ыскаабы. Сүүһүнэн кинигэ сааһыланан, бу дьиэ кэргэн сылаас илиитин билэн турдаҕа. Кэргэнэ олохтон барбытын кэннэ сэдэх научнай кинигэлэри үлэтигэр дьарыктанар дьоҥҥо туһалаатын диэн, сорҕотун бибилэтиэкэлэргэ биэрбиттэрин кыһыынаан Сахаайалыын этэн аһардылар…

Сина Георгиевна доруобуйата мөлтөөн, улаханнык ыалдьа да сырыттар, үлэтин тохтоппот. Бэйэтин оннугар нэһилиэк историятын интэриэһиргиир учууталга Родион Захаровка элбэҕи сүбэлээн-амалаан халыа этим диэн уһуйар, настаабынньыктыыр. Ааспыт НПК-ҕа бу эдэр историк А.Д. Широких Саха сирин уеһынааҕы земскэйуправаҕа үлэтин туһунан дакылаат бэлэмнээн үһүс миэстэни ылан турар. Онон хата, Сина Георгиевна санаатын чинчийиигэ уурар дьоһун салҕааччыламмытдиэн астыныа этим уонна өссө кыыһа Сахаайа Громова, култуура үлэһитэ, эмиэ туора турбат, тэҥҥэ ирдэһэн, чинчийсэн кэлбит киһи буоллаҕа, кыра эрдэҕиттэн бу айыы тыыҥҥа уһаарыллыбыт киһи. Мин син элбэҕи бу дьиэ кэргэн далбар хотунун, ытыктанар Сина Георгиевна, ити дьарыгын үллэстэр бииргэ төрөөбүттэрин,ыччаттарын, иискэ, култуураҕа туһунан даҕаны, кэпсиэ этим эрээри, хаһыат иэнэ татым.

Сина Георгиевна былаана элбэх:

Алексей Широкиҕы үөрэтии улахан бүттэ, эбии туох эмэ саҥа арыйыыны көрдүөхпүт. Онон аны Екатерина Яковлева туһунан үөрэтиэххэ диэн бу күннэргэ түмсүүгэ тыл көтөхпүтүм. Онно эбии Хахсыктан Киин Кэмитиэккэ үлэлээбит, репрессияҕа түбэспит дьонноохпут, ону чуолкайдаан үөрэтэн көрүөхпүтүн наада, «Иитэр-үөрэтэр Киин» диэн бырайыакпын олоххо киллэриигэ кэпсэтии, быһаарсыы буолла.

Саастаах дьон аныгы технологиялары баһылыыртан туттунан эрэйдэнэллэрин көрөбүн. Бу чааһыгар сканеры, компьютеры, ламинаторы о.д.а. Сина Георгиевна баһылаабыта ырааппыт – барытын бэйэтэ оҥорор, онон планшеттара, брошюралара- бэйэтин оҥоһуктара. Онтон үлэтигэр бибилэтиэкэр Лена Герасимоваҕа махтанар, үлэһититтэн, билэриттэн-көрөрүттэн астынар. Уонна биллэн турар, үлэлииргэ көмө буолар дьиэ кэргэнин, ыччаттарын, сиэннэрин этэр.

Төхтүр сирин былыргытын, Куллаты о.д.а. чугастааҕысирдэр дьылҕаларын туһунан патриот, энтузиаст санаатын, үөрэппит, уһуйбут ыччаттарын, «Ситим» биир дойдулаахтарын түмсүүтүн, дьиэ кэргэнин сүрэх бааһа буолбут ыалдьар уолланан кыһалҕаларын о.д.а. туһунан кэпсиэм хааллаҕа. Өссө даҕаны бириэмэлээх инибит!

Эһээм историк этэ, бэрт оргинальнай толкуйдааҕа – эдьиийэ Бурьяна төрүүрүгэр күүстээх тыал түспүт. Сиинэ үрэххэ баал бөҕө үһү, буурҕалаах. Ол иһин Бурьяна буолбут, – кэпсиир кыыһа Сахаайа, — Дьонум, туспа толкуйдаах дьон, ийэбин Сиинэ үрэх аатынан ааттаабыттар. Атын оҕолоро Георгий, Лидия, Александр, Февронья – ааттара историческай личностартан. Ийэм аах оҕолоро сахалыы ааттаахпыт – Дьулустаан, Ньургун, Болот (эрдэ өлбүтэ), мин – Сахаайа. Мин оҕолорум – Дайаана, Далан, Синильга, Николай, убайым кыыһа – Айсена. Онон төрүт үгэспитин илдьэ сылдьабыт, – диэтэ кини. Аат үгүһү түстүүр дииллэр сахалар. Сиинэ үрэҕин аатынан ааттаммыт педагог, далбар-хотун Сина Лиханова Куллаты үрэҕэр Хахсык сиригэр кутун туттаран айа-тута сылдьар. Үйэлээҕи баҕарыаҕын!

Людмила Аммосова.