«Дьиэ кэргэн – уопсастыба тирэҕэ» айар куонкуруска

Улуу Өлүөнэ эбэккэбит хабыллар хаба ортотугар турар, “Таҥара сатыылаабыт дойдутугар”,  Тиит Арыы нэһилиэгин Чкалов сэлиэнньэтигэр ытык-мааны Иннокентий Лукич уонна Инна Владимировна Архиповтар дьиэ кэргэннэрэ оҕо-уруу төрөтөн, сүөһү-сылгы ииттинэн, дьиэ-уот туттан олороллор.

Дьиэ кэргэн туллар тутааҕа — аҕа

Дьиэ кэргэн туллар тутааҕа, аҕалара, Тиит Арыы нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ, “Аҕа оруолун үрдэтэргэ уонна дьиэ кэргэн бөҕөргүүрүгэр бэйэтин кылаатын киллэрбитигэр” өйдөбүнньүк мэтээл, “Саха сиригэр халаан уутуттан эмсэҕэлээбиттэри чөлүгэр түһэриигэ үлэлээбитин иһин”, “Бүтүн норуоттар икки ардыларынааҕы үтүө дьыала хамсааһыныгар уһулуччу кылааты киллэрбитин иһин” бэлиэлэр хаһаайына, СӨ сайдыытыгар уонна туругурарын туһугар фонда лауреата, үөрэҕириитин туйгуна Иннокентий Лукич Тиит Арыы нэһилиэгин төрүт олохтооҕо. Ийэлээх аҕата, Анисия Дмитриевна уонна Лука Васильевич, нэһилиэкпит биир баар суох, холкуоһу, сопхуоһу тэрийсибит төһүү үлэһиттэрэ, дьоҥҥо-сэргэҕэ ытыктанар ыаллар этэ. Биэс уолаттарыттан Иннокентий Лукич ортоку үһүс уол буолар.

Кеша Архипов оскуоланы бүтэрэн баран, “Оскуола – Кыһамньылаах үлэ – Үрдүк үөрэх” ыҥырыынан төрөөбүт холкуоһугар тахсан, ”Орджоникидзевскай” сопхуос Тиит Арыы отделениятыгар Чкаловка Рафаилов А.С. салайар тутуу-өрөмүөн биригээдэтигэр үлэлии киирбитэ. Онтон армия кэнниттэн Харбалаахтааҕы СПТУ-ну бүтэрэн, дойдутугар кэлэн тутуу биригээдэтигэр киирэн үлэтин саҕалаабыта. 1985 сылтан биригээдэтигэр биригэдьииринэн талыллыбыта. Ити сылларга “Эрчим”, “Кустук” фермалара, “Дом животноводов”, холкуос гарааһа тутуллубуттара, хотоннору механизациялааһын, саҥа пилорама кэлэн таҥыллан үлэлээн чааһынай дьиэ тутуулара саҕаламмыта. Онно Иннокентий Лукич көмөтө суох сатаммата.

1990 сыллартан норуот тутуута хаамсааһын саҕаламмыта. Өрөспүүбүлүкэҕэ маҥнайгынан биллибит норуот тутуутунан биһиги дэриэбинэбит оскуолата буолар. Маны барытын иилээн-саҕалаан, биригэдьиирдээн Иннокентий Лукич салайбыта. Онтон салгыы дэриэбинэтигэр туох-баар социальнай эбийиэктэри барытын салайан туттарбыта: оскуола спортзалын, оҕо саадын,балыыһаны, маҕаһыыны, арыы сыаҕын, култуура уонна спорт комплексын.

Иннокентий Лукич 2000 сылга И.А.Федоров аатынан ситэтэ суох сүрүн оскуолаҕа черчение уонна үлэ уруогар учууталлыы көспүтэ. Оскуолаҕа киирэн баран үрдүк таһаарыылаахтык үлэлии сылдьар. Уол оҕо кыратыттан ону-маны сатаан оҥорор буолуохтаах, ханнык баҕар үлэттэн чаҕыйбат, сааппат гына үлэлиэхтээх, эр киһи уһаныахтаах, дьиэтин туттар тэрилин бэйэтэ оҥостуохтаах диэн уол оҕолорго “Айтал” куруһуок, эбии саахымат куруһуогун ыытар. Кини үөрэтэр оҕолоро араас таһымнаах НПК-ларга, куонкурустарга кытталлар, кыайыылаахтарынан уонна призердарынан буолаллар. Ону таһынан Иннокентий Лукич нэһилиэкпит былыргытын билэр, 60-70-80 сыллары олус үчүгэйдик өйдүүр уонна ону эдэр ыччакка кэпсээн билиһиннэрэр үгэстээх. Ити барыта уол оҕону патриотическай тыыҥҥа, дойдутунан киэн туттарга, таптыырга олук буолар. 2020 сыллаахха Иннокентий Лукичка  Судаарыстыбаннай Дума Махтал суругун, “Учитель ученических признаний” бочуоттаах бэлиэтуттарыллыбыта элбэҕи этэр.

Ыал ийэтинэн

Архиповтар дьиэ кэргэннэрин ийэлэрэ, нэһилиэкпит көмүс тарбахтаах Далбар хотуна, Хаҥалас улууһун норуотун маастара, Саха сирин норуотун ойуулуур-дьүһүннүүр айар үлэ сайдарын туһугар кылаатын киллэрбитин иһин бочуоттаах аат хаһаайката, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Инна Владимировна биһиги дэриэбинэҕэ кийииттээн кэлбитэ 39 сыл буолла. Кини төрөөбүт дойдута Харыйалаах. Иитиллибит сирэ Горнай улууһа. Инна Владимировна И.А.Федоров аатынан ситэтэ суох сүрүн оскуолаҕа алын сүһүөх кылаас учуутала. Оскуолаҕа “Мичийэ” муода театрын, нэһилиэккэ “Күбэйэ” иис-уус куруһуогун салайар, дьахталлар сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлэ.  Хаҥалас улууһун норуотун маастара. Араас таһымнаах быыстапкаларага ситиһиилээхтик кыттыбыта. Үөрэтэр оҕолоро норуоттар икки ардыларынааҕы, дойду,эргэгийиэн, өрөспүүбүлүкэ таһымнаах НПК-ларга, олимпиадаларга, куонкурустарга кыайыылаахтарынан уонна призердарынан буолбуттара.

Инна Владимировна оҕо эрдэҕиттэн, оскуола саҕаттан иискэ умсугуйан тардыспыт. Бэйэтэ кэпсииринэн,  иискэ кинини угуйбут, сыһыарбыт киhитэ, Бэрдьигэстээх орто оскуолатын домоводство учуутала Анна Егоровна Корнилова буолар.    

Манна кийииттии кэлэн баран бу умсугутуулаах дьарыгын бырахпакка, өссө эбии саха төрүт таҥаһын үөрэтэн  “Арыы далбар хотуттара” диэн 6 сахалыы моһуоннаах соннору, XVII-XVIII үйэтээҕи түүлээхтэнтигиллибит дьахтар бууктаах сонун, эр киһи кыһыҥҥы, кыыс оҕо кыһыҥҥы  таҥаһын комплегын, оҕолорго анаан “Кэрэ саас”, “Отой-тоотой”, “Олоҥхо омуннаах оҕолоро” уо.д.а. коллекциялары тикпитэ. Биир улахан үлэтинэн саха норуотун бастыҥ ыалын, биир дойдулаахтарбыт Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин таҥастарын үтүктэн тигэн киэҥ араҥаҕа таһаарбыта, дьон махталын ылыан ылбыта. Норуоттар икки ардыларынааҕы, өрөспүүбүлүкэ, дойду араас таһымнаах быыстапкаларга, фестивалларга,  күрэхтэргэ кыттыбыттара. Тикпит үлэлэрэ «Ɵбүгэ таҥаhа — бэлиэлэр», «Уран саха» уонна «Национальнай каталог» кинигэлэргэ киирбиттэрэ

1999 сылтан кыргыттарга оскуола иhинэн «Мичийэ» айар муода театрын салайан кэллэ. Араас таhымнаах куонкурустарга, олимпиадаларга, быыстапкаларга, НПК-ларга ситиhиилээхтик кыттыбыттара, кытта да тураллар. 2010 сылтан «Күбэйэ» диэн дэриэбинэбит кэрэ аҥардарыгар аналлаах куруһуок үлэлиир. Түмсүүбүт салайааччыта Инна Владимировна дэриэбинэбит дьахталларын түмэн араас таҥастары тиктэрэр, эмиэ араас фестивалларга, куонкурустарга кытыннарар. Ону таһынан кулууп иһинэн үлэлиир үҥкүү кружок актыыбынай кыттааччыта буолар. Дьахтар сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн таһаарыылаахтык үлэлиир.

Оҕонон дьоллонон

Иннокентий Лукич уонна Инна Владимировна 1985сыллаахха ыал буолбуттара.  Билигин алта оҕолоох улахан дьоллоох дьиэ кэргэн. Оҕолоро улаатан, үрдүк үөрэҕи бүтэрэн, үлэһит буолан,  туспа хаһаайыстыба тэринэн ыал буолан олороллор. Архиповтар оҕолорун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ сыһыаран улаатыннарбыттара, хотон көрүүтэ, дьиэ ис-тас үлэтэ буоллун, туора турбакка оҕолоро бары үлэлииллэр. Аҕалара уолаттарын батыһыннара сылдьан куска, балыкка илдьэ сылдьара, булт абылаҥар угуйар. Бэйэтэ мас ууһа буолан, уолаттарын эмиэ онно сыһыарбыта. Онон уолаттар билигин бары дьиэ тутар, тугу барытын уһанар буоллулар.  Ол да иһин буолуо уолаттар, бары дойдуларыгар иэстэрин төлөөн, армияҕа сылдьыбыттара.

Улахан уол Владимир инженер-механик идэлээх,  дойдутугар олохсуйан, икки этээстээх дьиэ туттан, кэргэнинээн, 3 оҕолонон быр-бааччы олорор. Улахан кыыстара Надежда кэргэннээх Дьокуускай куоракка “Берегиня” оҕо дьиэтигэр социальнай педагогынан үлэлиир, 3 оҕолоох, орто уол Будимир ХИФУ ФЭИ бүтэрэн идэтинэн үлэлии сылдьар,  кэргэннээх, 2 оҕолоох, ветврач кыыстара Лида куоракка чааһынай клиникаҕа үлэлиир, уоллара Кеша ХИФУ ИМИ бүтэрэн программиһынан үлэлиир, мурун бүөлэрэ Максим Намнааҕы педколледжы бүтэрэн баран армияҕа сулууспалыы сылдьар, аҕыйах ыйынан кэлиэхтээх.

Иннокентий Лукич эдэр эрдэҕинэ бэйэтэ спортсмен буолан уолаттарын спортка сыһыарбыта. Олортон ситиһиилээхтэрэ улахан уол Володя уонна кыра уол Максим.

Володя оҕо эрдэҕиттэн хапсаҕайынан дьарыктаммыта. Оскуолаҕа үөрэнэр сылларыгар Боотурдар оонньууларыгар 2-тэ призердаабыта, Хаҥалас улууһун сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирсэн Уһук Илиҥҥэ баран ситиһиилээхтик кыттан кэлбитэ. Дойдутугар улуустааҕы “Күүстээх Бөтүү” спортивнай күрэх призера.

Максим многоборьенан дьарыктанар. Эдэр оҕо диэтэххэ ситиһиитэ элбэх. Ол курдук улахан ситиһиилэрэ:

Саха национальнай успуордун көрүҥнэрин “Манчаары оонньуулара” XXI спартакиадатыгар 4 миэстэ.
СӨ орто үөрэхтээһин устудьуоннарын спортивнай кулууптарын икки ардыларыгар спартакиада кыайыылааҕа.
СӨ устудьуоннарын икки ардыларынааҕы XIУниверсиада призера. 2023 г.
Саха сирин уонна Россия иһинээҕи устудьуоннар спортивнай холбоһуктарын турнирын кыайыылааҕа. 2023 г. Москва куорат.
Араас улуус таһымнаах күрэхтэр призердара, кыайыылааҕа.

Архиповтары хас сайын аайы куораттан сиэннэрэ тахсан, сир астаан, от оттоон, сөтүөлээн, үрүҥ аһы сиэн, дуоһуйа сайылаан бараллар.

Иистэнньэҥ ийэлэрин, эбэлэрин, уус аҕаларын, эһээлэрин утумнаан  ыччаттара үлэни, үөрэҕи уонна сайдыыны өрө тутан, үтүө дьон буолан улаатыахтара, үлэһит бэрдэ буолуохтара.  

Раиса Степанова, Чкалов сэлиэнньэтин кылаабынай бибилэтиэкэрэ.