Сэтинньи 25 күнүгэр фронтовик-суруйааччы Тимофей Сметанин төрөөбүтэ 105 сылын Кэбээйи дьоно-сэргэтэ, дьэ, кырдьык, киэҥ хабааннаахтык улуустарыгар бэлиэтээн аһарбыттара. «Дабаан» улуус хаһыата бүтүн нүөмэри бэлэмнээн таһаарбытын Дьокуускайга Платон Ойуунускай аатынан Саха драматическай тыйаатырыгар Алампа дьоҕус саалатыгар кэлбит дьоҥҥо тарҕаппыттарын сөҕө көрдүм. Тыйаатырга Покровскайтан түөрт буолан сырыттыбыт.
Тимофей Сметанин олоҕун тиһэх сылларыгар Хаҥаласка олорбута
Биһиги оччотооҕу “Сэбиэттэр знамялара” хаһыаппытыгар сэрии кэнниттэн икки сылтан ордук суруналыыс быһыытынан үлэлээбитэ. Ити 1946-1947 сыллардааҕы хаһыаттарбытыгар кини суруйбут ыстатыйаларын көрбөтүбүт даҕаны, икки нүөмэри редактор эбээһинэһин толорооччу диэн илии баттаабыта баар. Бука, дьонтон суруйуулары оҥорон олорбута дуу диибин даҕаны, ити кэмнэргэ оройуоҥҥа 90-тан тахса артыал, холкуос үлэлээбитэ биллэр, дьэ олортон тэттик суруйуулар, балаһаҕа уонтан тахса буолара сөхтөрөр, оннооҕор Иһит, Кытыл Дьура, ыраах Маалтааны дэриэбинэлэриттэн сонуннар муох курдук элбэхтэр. Ити кэмнээҕи сибээһи санаан кэлиҥ эрэ – эрийэн кэпсэтиини, билиҥҥи курдук интернет суох кэмигэр. Сотору-сотору хаһыакка сыыһаны-халтыны кириитикэлиир тэттик, олус күлүүлээх уруһуйдар тахсар эбиттэрин көрөн сөхтүм уонна ити, бука, Түмэппий үлэтэ буолуо дии санаатым, олус уруһуйдьутун, истэр буоламмын. Доҕоро, редакторбыт Исай Никифоров эркин курдук эрэнэн хаһыатын хаалларара, барар-кэлэр түгэнигэр Түмэппийин көрдөрөн бэчээккэ ыыттарар этин сэрэйэбин. Уоттаах сэрии ортотунан ааспыт дьон буоллахтара! Тимофей Сметанин биһиги хаһыаппытыгар үлэлии сылдьыбытынан киэн туттабыт. Ити сылларга отуттан тахса саха классиката буолбут айымньыларын айан хаалларбыта сөхтөрөр. Дьылҕа-хаан 27 эрэ сылы Түмэппийгэ өлүүлээн биэрбит. Ол иһин оҕо эрэ олус түргэнник суруйара диэтилэр бу көрсүһүүгэ кэлбит норуот суруйааччылара Николай Лугинов, Павел Харитонов-Ойуку, Сэмэн Тумат о.д.а. «Оннооҕор оҕо сылдьан оскуолаҕа Харыйалаахтан Сиэйэҕэбаран иһэн (ыраах олороллор эбит) хоһоон айар, дьиэлээн иһэн айан ааҕар…», «Сэрииттэн айаннаан иһэн кэпсээннэрин айбыта баар», «Бүгүрү үлэһит, дьон туһугар аһаҕас массыынаҕа айаннаан иһэн тоҥмут киһини аһынан сонун устан биэрэн, харыстаммакка сыыстаран ыалдьан балыыһаҕа киирбитэ биллэр. Бу сэрииттэн аһаҕас баастардаах эчэйбит киһи…» о.д.а. ахтан аастылар суруйааччыларбыт.
«Ырыа буолбут хоһооннордоох поэт этэ»
«Манчаары туһунан ырыа ааптара Тимофей Сметанин этэ, норуот ырыатыгар кубулуйбута…», «Бу — Лена» ырыата отой уһулуччу тыыннаах…, “Саллаат улуу Эбэни көрөн туран айбыт ырыата буолуохтаах, Покровскайга олорбут дьиэтин тэлгэһэтэ Өлүөнэни өҥөйөн турара эбээт. Бу ырыаҕа саллаат ахтылҕана, киэн туттуута” диэтэ ырыа айааччы Алексей Калининскай. “Иван Степанов ыллыыр, Захар Степанов музыка, Түмэппий хоһоон айар…”.
Түмэппий олоҕо айымньыларыгар салҕанар
Икки дьоһун, норуот толору итэҕэлин ылбыт өрөспүүбүлүкэ Үрдүкү былааһыгар талыллыбыт дьокутааттарбыт Андрей Кривошапкин, Елена Голомарева о.д.а. ахтыы оҥорон аастылар. «Мэхээлэчээн булчутун», «Күөрэгэйин», «Куоска олоҥхотун» ааҕан улааппыппыт, «Лоокут уонна Ньургуһун»- номох буолбут таптал. Тимофей Сметанин үгэһинэн дьиҥнээх олохтон суруйара», «Нуучча суруйааччылара, тылбаасчыттар, интэриэһиргииллэр, сөҕөллөр». Олус да истиҥ, суруйааччы туһунан үтүө өйдөбүлү биэрэр тэрээһин буолан ааста. Хаҥаластартан Ойукубут тыл эттэ, көҕөн көттөҕүнэ чөркөй хаалсыбат дииллэринии, мин редакциям аатыттан кыратык иһитиннэрдим, ырыаһыт, тойуксут айылҕалаах талааммыт Лидия Харитонова, Иван Степанов «Бу Лена» ырыатын тэҥэ күүстээх куолаһынан, Өлүөнэ Эбэтуһунан ырыатынан дьоро киэһэни киэркэттэ.
Үгүс дьоһун этиилэр Тимофей Сметанин аатын үйэтитиигэ киирдилэр
Хор, кэбээйилэр ытык киһилэрин аатын салгыы ааттатарсанаалара баһаам – кини туһунан документальнай киинэ, Дьокуускайга, дойдутугар пааматынньык, айымньыларын нуучча ааҕааччытыгар тириэрдии о.д.а. Суруйааччы кыыһа Татьяна Сметанина аҕатын ахтан ааста, Кэбээйигэ сылдьыбытын, күндү киһитин норуотугар суолтатын. Махтанна — кэлбит дьоҥҥо, тэрийээччилэргэ.
Онтон биһиги?
Тимофей Сметанин олорбут дьиэтэ атыыга турда! Эргэ да буоллар – өйдөбүнньүк дьиэ, мемориальнай дуоска ыйанан, Өлүөнэ өрүһү өҥөйөн турар дьиэ. «Оһоҕо кытары турар эбит», — диэтэ суруйааччы суос соҕотох кыыһа Татьяна Тимофеевна хаартысканы көрдөрбүппэр.
Хомойуох иһин, Хаҥаласка биир даҕаны литературнай түмэл дьиэтэ суох. Ымсыыра көрөбүн Бүлүү сиригэр Петр Тобуруокап түмэлин, сыллата поэттар түмсэн күрэх ыытар түһүлгэлэрин. Аны быйыл Мойуу Кыыһа Уус Алдаҥҥа маннык сиргэ баран күрэххэ кыттан кэллэ. Уолдьаста – айыы тыын уйатын арыйар! Таарыччы эттэххэ, Тимофей Сметанин кыыһын билигин олорор дьиэтин, быйыл Нам Граф биэрэгэр уу олорчу ылан өрөмүөн ситэ кыаллыбакка тоҥорон Дьокуускайга көспүтүн иһиттим… Улуу суруйааччы утумун салҕаабыт, түөрт оҕону төрөппүт, үгүс сиэни аҕатыгар бэлэхтээбит үөрэх үлэһитэ саас ылан кыаҕа,үбэ-харчыта кыра, ыччаттара үөрэх дьоно… Оттон бириэмэ ыгым. Ытык дьиэ көтүрүллэн быраҕылла илигинэ сүбэнибулан дьаһаныахха наада этэ.
Быйыл күһүн саха литературата төрүттэммитэ 125 сылынан Аан дойдутааҕы «Благодарность большого снега» фестиваль буолаары турар. Саха суруйааччылара олорбут сирдэринэн экспедициялар о.д.а. тэриллиэхтэрэ. Литературнай десант Хаҥаласка кэлэрэ былааҥҥа баар. Хайдах көрсөбүт, тугу дьоһуннааҕы утары уунабыт?
Людмила Аммосова.