Истиҥ тылынан
Эргэнэ хара тыаҕа үүнэр мас, биир тэҥник үүммэтинии киһи барахсан атылаһыыта, уратылаһыыта кэмнээх-кээмэйдээх буолуо дуо, доҕоттоор! Икки атах өйө-санаата, кыаҕа-күүһэ түгэҕин булларбат киэҥ куйаар буоллаҕа эбээт.
Биһиги кэммит бэлиитикэтин киэҥ нэлэмэн хонуутугар эҥинэ бэйэлээхтэр этэн-тыынан, саҥаран-иҥэрэн үлэлээн олорон ааспыттарын билэр дьон элбэх буолуохтаах.
Эт саастыылааҕым (1950 с.т.) Г. Новодворская диэн 18 саастаах кыысчаан 1968 с. Кыһыл болуоссакка тахсан былааһы утарааччыларга кыттыһан турардаах. ССРС дэнэр дойду бирисидиэнин М. Горбачеву үрдүк трибунаттан сүрдээх сытыытык кириитикэлээбит чечен омук кыыһа Сажи Умалатованы, Россия бастакы бирисидиэнин Б.Н. Ельцины дойду улахан мунньаҕар уоттаахтык-төлөннөөхтүк кириитикэлээн саҥарбыт З. Корнилованы СМИ ааҕар, көрөр-истэр сэргэх дьоннор үгүс өттө билэллэр, кинилэри өйдүүллэр диэххэ. З.А. Корнилованы РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр, Россия Судаарыстыбаннай Думатыгар уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин Үрдүкү Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ) хас даҕаны ыҥырыыга дьокутаатынан талыллан, олус ситиһиилээхтик үлэлээбитин быыбардааччылар бары даҕаны билэбит.
Зоя Афанасьевнаны үрдүк таһымнаах бэлиитик, судаарыстыбаннай диэйэтэл, экэнэмиис быһыытынан Россияҕа билинэллэр, ытыктыыллар. З.А. Корниловалыын алтыһан ааспыт кэмнэрбин эбиитэ-көҕүрэтиитэ суох туох баарынан, кырдьыгынан суруйабын. Зоя Афанасьевна — Хаҥаластар бары быыбардарга миигин өйөөбүттэрэ диэн мэлдьи махтана ахтара, ордук — хото боростуой үлэһит дьонөйүүр этэ диирэ.
1993 сыл алтынньытааҕы алдьархайдаах күннэригэр РСФСР Үрдүкү Сэбиэтин биир тутаах үлэлээх дьокутаата З.А. Корнилова «Үрүҥ дьиэттэн» үрүҥ тыынын тэскилэтэн куотан тахсыбатаҕа. Хорсуннук тиһэҕэр тиийэ кырдьыгы туруулаһан албан аата историяҕа киирбитэ. «Үрүҥ дьиэ» көмүскэлигэр, кырдьыгы туруулаһыыга – “сахалар баар этигит дуо?” диэн туруору ыйытыкка, биһиги, сахалар – баар этибит, саха биир чулуу кыыһа З.А. Корнилова «Үрүҥ дьиэ» көмүскэлигэр инники кэккэҕэ сылдьыбыта диэн кыбыстыбакка этэр кыахтаахпыт. Уобарастаан эттэххэ, тыһыынча киһи хараҕа – Таҥара хараҕа буоларыныы, Саха сирин быыбардааччылара З.А. Корнилованы Россия Судаарыстыбаннай Думатын II-с ыҥырыылаах мунньаҕар дьокутаатынан талбыттара.
Россия ТВ «Парламентский час» биэриитигэр биһиги дьокутааппыт З.А. Корнилова «Народовластие» диэн Н.И. Рыжков салайар фракциятыгар киирэн олус ситиһиилээхтик үлэлиирин, тыл этэрин дуоһуйа астына көрөр буоларбыт. Парламент салайааччыта Г.Н. Селезнев Зоя Афанасьевнаҕа олус ытыктабыллаахтык сыһыаннаһара, тыл биэрэрэ. Эрдэ РСФСР Үрдүкү Сэбиэтигэр үлэлии сылдьан Зоя Афанасьевна Кавказка төлө тардыллыбыт сэриилэргэ хаста даҕаны тиийэн мунньахтары тэрийиигэ кыттыбыта. Р.Хасбулатов, Р. Абдулатипов, Р. Аушев, Д. Дудаев кинини ытыктыыллара, тылын ылыналлара. Зоя Афанасьевна сытыы тыллааҕын тэҥинэн сытыы өйдөөх улахан полемист этэ. Билиитэ-көрүүтэ сүҥкэн буоллаҕа, РСФСР үтүөлээх экономиһа, саха дьахталларыттан экономика билимин бастакы кандидата.
Сир баайыттан бырыһыаннаһан, үбү-харчыны үллэстиигэ, өрөспүүбүлүкэ өлүүтүн-чааһын бары өттүнэн көрөн көмүскээбит-аахсыбыт дьоннортон биирдэстэринэн, бастыҥнарынан Зоя Афанасьевна буолуохтаах дииллэр үгүс дьокутааттар. Судаарыстыбаннай Думаҕа дьокутааттыыр болдьоҕо бүтэн, С. Шумейко салайар Федерация Сэбиэтигэр үлэлии сырыттаҕына, төрөөбүт дойдутуттан, Саха сириттэн З.А. Корнилованы, билэр, эрэнэр дьоно – Саха сирин Судаарыстыбаннай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ) атын үлэҕэ көспүт дьокутааттар миэстэлэригэр быыбар ыытыллар буолла диэн тыл көтөхпүттэригэр З.А. Корнилова Москваттан кэлбитэ. Ити 1990-с сыллар бүтүүлэригэр иккис ыҥырыылаах мунньахха этэ. Өйдүүр дьон өйдүөхтэрэ, билэр дьон билэллэр диэн өйдөбүлүнэн оччотооҕу быһыыны-майгыны ыатара барбаппын, дьон ааттарын суруйбаппын. Ытык Таатта биир дьорҕоот хорсун-хоодуот ыччата Альберт Соров З.А. Корнилованы өйөөбүтэ, бөҕө тирэх, халыҥ хахха буолбута! Быыбар иннинэ дьон санаатын билээри ыйытык (опрос) оҥоһуллубута. Ыйытыллыбыт дьон үгүс өттө баһылыкка хандьытаакка Москваттан кэлбит эдэр киһиэхэ, Дьоппуон сириттэн кэлбит хандьытаакка куоластыахпыт диэн санаалаахтар эбит этэ. Дьоппуонньуйаттан кэлбит эдэр хандьытаат ол дойдуну салайан олохпутун тупсарыа диэн эрэл санаалаах быыбардааччы элбэх этэ… Дьоппуоннуу сайдыыны харгыстаһар төттөрү сүргүөххүн диэн хомуруйааччылары уу харахпынан көрбүтүм, эт кулгаахпынан истибитим.
Барыллааһын быһыытынан биһиги хандьытааппыт ортоку миэстэҕэ сылдьара. З.А. Корнилова курдук Россия биир биллиилээх дьокутаата, төрөөбүт дойдутугар быыбарга кэлэн хотторон бардаҕына, рейтинэ улаханнык түһүөхтээҕин уонна ол сиэлэ-кутуруга улахан охсуулаах буолуохтааҕын быыбардыыр штаб дьонноро чопчу билэр этибит. Штаб уочараттаах мунньаҕар Зоя Афанасьевна «Ытыктабыллаах биир санаалаахтарым, миигин өйүүр дьонум, көмөлөһөөччүлэрим! Барыллаан ааҕыы түмүгэ миигин астыннарбата, быыбардааччылар куоластара хайдыыһык, административнай ресурс суох буолуо диэн ким даҕаны эрэннэрбэтин билэбин, онон Саха өрөспүүбүлүкэтин Судаарыстыбаннай Мунньаҕар (Ил Түмэҥҥэ) дьокутаакка хандьытаатынан турбат санааҕа кэллим», диэбитигэр мустубут дьон мах бэрдэрэн иһийэн хаалбыппыт… «Эс, ол хайдаҕый, ити аһаҕас ыйытык буоллаҕа, сорох дьон санааларын аһаҕастык этэртэн олус туттуналлар, быыбар агитацията диэн баар дии, быыбардааччылар санаалара уларыйар майгылаах» диэн саҥалар иһиллибиттэрэ. З.А. Корнилованы дьиҥ-чахчы ытыктыыр, киниэхэ итэҕэйэр, эрэнэр дьоно үгүстэрэ орто сүһүөх салайар үлэҕэ үлэлээбит түс-бас кырдьаҕастар, эр-биир туран этэн-тыынан барбыттара. Зоя Афанасьевнаны дьокутаакка хандьытаатынан турарыгар модьуйааччы даҕаны, көрдөһөөччү даҕаны үгүс буолбута. Зоя Афанасьевна күлбүтэ: «Ааспыт икки улахан быыбардарга дьоннорум, хаҥаластар, миигин улаханнык өйөөбүккүтүн өйдүүбүн. Быыбар эриирдээх-мускуурдаах хонуутугар эһиги биир сомоҕо буолан көмөлөһөр буоллаххытына, туох-ханнык үһүстээх буоларыныы дьокутаакка хандьытаатынан турунабын» диэбитигэр мустубут дьон биһирээн ытыстарын таһыммыттара. «Сүрдээх эппиэтинэстээх соругу сүктүгүт, З.А. Корнилова курдук Россияҕа биллэр улахан политигы, төрөөбүт дойдутугар, Саха сиригэр, дьокутаатынан талларбакка мөлтөөн-кэдэйэн биэрбэт инигит» диэччилэр бааллара.
«Зоя Афанасьевнаҕа ким итэҕэллээх киһитинэн буолар?»диэн ыйытык турбутугар дьон-сэргэ ылынар, ытыктыыр диэбит дьонноруттан ыйытан көрбүттэрэ эрээри, табыллыбатаҕа. Сэрэнии, куттаныы баарын аһаҕастык этиммиттэрэ. Штаб дьоно – «Ермолай, эн бэйэҥ итэҕэллээҕинэн буол ээ, Зоя Афанасьевна сөбүлэһэр» диэбиттэригэр мин этиини ылыммытытым. Мин хара үлэлээх киһи туохпун сүтэриэхпиний, хачыгаартан ыарахан үлэ суох, ууратар буоллахтарына уураттыннар диэн хадаар хааммын хамсаппытым… З.А. Корнилова ханнык даҕаны партияттан, тэрээһинтэн, холбоһуктан турбатах хандьытаат буоларынан, быыбарын ороскуотун бэйэтэ уйунар быһыылааҕа. Мин кыттарым тухары, биир да быыбартан харах таһаарымматах, харчы ылан эбиммэтэх киһибин.
Зоя Афанасьевна курдук историяҕа киирбит дьокутааттыын, биир ыйтан ордук кэм устата, быыбар күчүмэҕэйдээх, күөнтэһиилээх үлэтигэр сылдьыбыппынан киэн туттабын, астынабын. Бу чулуу киһини өйүүр кэккэ табаарыстар нэһилиэк аайы бааллара. Зоя Афанасьевна биирдэ даҕаны быыбардааччылардыын көрсүһүүгэ хойутаабат этэ. Гаражтарга, хочуолунайдарга болдьоммут сирдэргэ дьэ бэрт сэргэх көрсүһүү-кэпсэтии буолуо диэн үөрэрэ. Улахан ааттаах-суоллаах аптарытыаттаах киһи буолан З.А. Корниловалыын көрсүһүүнү туорайдаһыы, мэһэйдэһии суох этэ диэн кырдьыгынан этиллиэхтээх. Дьахтар барахсаны аҥаардаабакка, чиэппэрдээбэккэ (кэрэ аҥаар) хайҕыыр сөп этэ диибин. З.А. Корнилованы Хаҥалас дьахталлара олуһун өйөөбүттэрин Зоя Афанасьевна билэр, билинэр этэ. Биһиги штабпытын 80 % дьахталлар салайан баһырхай кыайыыга аҕалбыттара диибин. Үрдүттэн саба быраҕан хоруотааһын,сэмэлээһин, түгэх түһүү ханна барыай, баар бөҕө буоллаҕа. Экэнэмиис үөрэхтээх учуонай З.А. Корнилова ааҕан-суоттаан биир идэлээхтэринээн Саха өрөспүүбүлүкэтигэр туһалаабыттарын ким ааҕан ситиэ буоллаҕай?
Элбэхтэн биир холобур. Судаарыстыбаннай Дума иккис ыҥырыытын дьокутаата З.А. Корнилова – “Правило двух ключей” дэнэр сокуону киллэттэрэн сир баайдаах регионнары үрүҥ харахтарын өрө көрдөрөн абыраан турардаах… Хаарыан абыраллаах сокуону, кэлиҥҥи дьокутааттарбыт кыайан көмүскээбэтэхтэрэ.
Иккис холобур. Биһиэхэ, Покровскайга, Селекционнай станцияҕа ТХНЧИ учуонайдарыгар анаан, 48-квартиралаах 5-этээстээх дьиэ уонунан сылларга тутулла сатаан дьэ эрэй да бөҕөтүн көрөн биэрээхтээбитэ ээ, оттон… Дьокутааппыт З.А. Корнилова ол сыллардааҕы Саха өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлигэр С.Н. Назаровка киирэн олохтоохтук туруорсан дьиэбит эбии үбүлээһиндиэнинэн ситэриллибитэ. “Долевое участие” диэнинэн сиэр быһыытынан түҥэтиллибитэ. З.А. Корнилова үтүөтүн-өҥөтүн биһиги билэбит, саныыбыт. Кырдьыгы тиһэҕэр тиийэ турууласпыт улуу киһинэн билинэбит, Зоя Афанасьевнанан киэн туттабыт, кинини сирдьит сулус оҥостобут. З.А. Корнилова үтүө аата үйэлэргэ сүтүө суоҕа, саха омук баарын тухары мэлдьи ааттана туруоҕа.
З.А. Корнилова итэҕэллээҕэ Ермолай Скрябин.