«Хаҥалас» хаһыат 85 сылыгар
Улууспут хаһыата быйыл Улуу Өктөөп бырааһынньыгын күн, сэтинньи 7 күнүгэр тэриллибитэ 85 сылын туолар. Бу кэлэктиипкэ, бэтэрээннэрбитигэр долгутуулаах даата. Дойдуга быһыы-майгы уустугунан киэҥник бэлиэтиир кыахпыт суох. Ол эрээри үлэлээн, кэккэ сылларга хаһыакка суруйан, үлэбитигэр кыттыһан ааспыт дьоннорбутун хаһаан да ахтан ааһарбытын суобаспыт ирдиир.
Оччоттон баччаҕа дылы улууспут бэчээтин суруналыыстара сыалбыт-сорукпут биир — дьоммутугар-сэргэбитигэр кырдьыктаах информацияны тириэрдии, дойдубут норуоттара сомоҕо буолууларыгар, кэлэр кэскил туһугар өйү-санааны түмүү. Төһө даҕаны олохпут оҥкула түөрэ эргийдэр, киһи-аймах үйэлэртэн илдьэ кэлбит үтүө үгэстэрин, сотуллубат сыаннастарын ытыктаан тутуһан кэллибит. Кырдьык үрдүгэр сымыйа ыттыбат диэн сахаларга бэргэн этии баар. Кырдьык син биир күөрэйэн тахсар.
Ардыгар куолуһуттар этэллэр, судаарыстыбаттан үбүлэнэр сонуннары киэҥник тарҕатар средстволар (СМИ) кырдьыгы толору эппэттэр дииллэр. Маны кытары мин отой сөпсөспөппүн. Биһиги сокуон хараҕынан үлэлиибит, сымыйаны, бэрэбиэркэлэнэ илиги суруйарбыт сиэллээх-кутуруктаах буолар. Киһи тыла ох – биир тылынан самнарыаххын, биир тылынан үрдүккэ да көтүтүөххүн син. Билигин социальнай ситимнэргэ киһи үөйбэтэҕэ арыт тахсар, аныгылыы эттэххэ, фейк дуу, кырдьык дуу -араарарга уустук буолар. Биһиги, улуус хаһыаччыттара, суруйан баран саһан хаалар, суоллуун симэлийэр кыахпыт суох – эһиги аттыгытыгар баарбыт. Сымыйаны суруйан баран салгыы хайа сирэйгинэн дьону утары көрүөххүнүй… Биһиги ортобутугар сирэй көрбөх дьон суох, оннук киһи редакцияҕа кыайан тохтоон үлэлээбэт даҕаны. Ол да иһин буолуо улуус хаһыаттарын тылын дьон ылынар, төһө да интернет үйэтэ кэллэр, сурутааччыбытынан тутайбакка олоробут. Онон ааҕааччыларбытыгар махталбыт улахан.
85 сыл устата төһөлөөх элбэх суруналыыс хаһыаппытыгар үлэлээн ааспыта, хас общественнай кэрэспэдьиэн эһигиникытары сонунун, санаатын үллэстэн кэлбитэ буолуой. Биир бэйэм үйэ аҥара бу хаһыакка үлэлээн кэлбит буолан үгүһү ахтар-саныыр кыахтаахпын. Олус да үлэлэригэр, норуоттарыгар бэриниилээх мааны дьон үлэлии сылдьыбыттара. Бу туһунан мин хаһыат 80 сылын көрсө 2020 сыл сайын 41, 46, 48, 51, 53, 55, 59, 61, 67 нүөмэрдэригэр сиһилии соҕус суруйан турардааҕым. Саҥа көлүөнэ дьоҥҥо хатылыаҕы баҕарыллар даҕаны, ону хаһыаппыт нэдиэлэҕэ биирдэ эрэ баара-суоҕа алта балаһанан тахсарынан, бэчээттиир кыах суох. Онтон биһиэхэ үлэлээбиттэр хас биирдиилэрэ общественнай олоххо ураты көрүүлээх, көхтөөх дьон этилэрэ.
Бастакы эрэдээктэрдэри кытары алтыспатаҕым даҕаны истэрим. Ол эрээри фронтовик-суруйааччы, биир дойдулаахпын Исай Никифоровы баттаспыт, көрбүт, оннооҕор алгыһын ылбыт дьоллоохпун. Биһиги Кытыл Дьурабытыгар кэллэҕинэ дьоммор хайаан да таарыйан ааһар үгэстээҕэ, ииппит эбээбитин Кэрэппиэнэ барахсаны, Исай бииргэ төрөөбүт быраатын Кешаны ийэтэ өлөн, аҕата ытыллан тулаайах хаалбытыгар бүөбэйдээн улаатыннарбыт аанньал курдук киһитин, көрсө кэлэн ааһар буолара. Исай Никифоров быраата биһиги хаһыаппыт кэрэспэдьиэнинэн үлэлии сылдьан сэриигэ барбыта этэ уонна… эргиллибэтэҕэ, Кыһыл Сулус уордьаннаах буойун кыргыһыы хонуутугар хаалбыта. Элбэх суруналыыс төрөөбүт түөлбэтигэр кэлбэтэҕэ, төннүбүттэр да өр буолбатахтара, арай хаһыакка суруйуулара эрэ хааллаҕа.
Историяны сэгэтэн көрөр буоллахха, «Советтар знамялара” хаһыаппыт бастакы редакторынан Иван Иванович Аллахинов (07.11.1940-11.01.1942 сс. үлэлээбитэ) этэ, Өлүөхүмэҕэ хаһыакка үлэлии сылдьыбыт урукку партийнай үлэһит. Онтон Георгий Павлович Багынанов (22.01.1942-11.03.1943 сс.) Ити кэмнэргэ Исай Прокопьевич Никифоров эмиэ редакцияны салайан ылбыт (03.1942 – 22.03.1943, кэлин 22.03.1946-25.07.1947 сс. уонна 31.10. 01.07.1942 сылларга). Ойурскай Василий Васильевич диэн киһи араас кэмнэргэ редактордаабыт (15.10 19422.03.1946 сс. уонна 27.101960-06.10 1956 сс.). Кэлин Роман Николаевич Колесов (26.09.1947-15.07.1950 сс.), онтон фронтовик Иван Александрович Смольянов, кэлин Томпо оройуонун хаһыатын өр сылларга салайбыт кырдьаҕас суруналыыс. Биһиги бэтэрээннэрбит кинини олус үчүгэйдик ахтар этилэр, хойукка диэри сибээһин быспатаҕа.
Кылгас кэмҥэ, оройуоммутун Дьокуускай куораты, Өлүөхүмэ оройуонун кытары холбуу хаһыаттыы сылдьыбыттарыгар (1962-1964 сс.) Анастасия Васильевна Степанова редактордаабыта биллэр. Ити сыллардааҕы Приленскай тыа хаһаайыстыбатын салалтатынан сүрүннэммит хаһыаппытын көрдөххө, оройуоммут туһунан суруйуу сэдэх эбит. Кырдьыга даҕаны, сатамньыта суох дьаһаныы буола сылдьыбыт этэ. Онтон Исай Никифоров, Николай Степанович Попов үлэлииллэрин саҕаттан дьэ хаһыаппыт историята саҥаттан тиллэр курдук. Ону аҕа көлүөнэ ааҕааччыларбыт астына ахталлар, ол иһигэрредакциябыт, урукку типографиябыт үлэһиттэрэ.
60-с сылларга хаһыаппыт “Ленские маяки” диэн ааттаммыта, сахалыыта тылбаастанан тахсар этэ. Онтон дойдубут оҥкула уларыйар, сахалыы тыммыыт тиллэр кэмигэр тылбаастан аккаастанан аны “Өлүөнэ очуостара» диэн сахалыы саҥалаах туспа ис хоһоонноох хаһыат тахсар буолта. Таарыччы эттэххэ, урукку сылларга партия райкомун үлэһиттэриттэн редактордары аныыр үгэс баар буола сылдьыбыта, анал идэлээх каадыр да хаппат этэ. Ол эрээри төрдүс былаас диэн билинэллэрэ, син өрө тутуллар этибит, ирдэбил да кытаанаҕа.
Бу тухары хаһыат ураты ис хоһооннонон уонча сыл тахса сылдьыбыта, салгыы аны улууспутугар Хаҥалас диэн төрүт ааппыт төнүүтүгэр икки редакцияны холбуур, биир аатынан таһаарыы ирдэбилэ турбутугар “Хаҥалас” (“Хангалас») буолбуппут, ол эрээри тылбааһынан тахсыы хатыламматаҕа – төрөөбүт төрүт тылбытын тутан хаалбыппыт бэйэтин туһугар ситиһии этэ. Бу дьалхааннаах кэмнэргэ мин хаһыаты салайа сылдьыбытым, дойдуга ыһыллыы-тоҕуллуу этэ, сопхуостар эстиилэрэ, тэрилтэлэр үрэллиилэрэ, ол эрээри саҥа технологиялар киирбиттэрэ, хаһыаты буукубанан талыы, строканы сибиньиэһинэн уулларан кутуу тохтообута, интернет үйэтэ кэлбитэ…
Хаһыат историятын биир ыстатыйанан сырдатар уустук. Сорохтору ол интэриэһиргэппэт да буоллаҕа. Аныгы дьон уруккуну билэ-көрө сатаабат, төһө даҕаны историятынбилбэт норуот кэскилэ сарбыллар диэтэрбит. Ол эрээри, ким да умнуллубат, туох да умнуллубат диэн этиини маннык бэлиэ түгэннэргэ ахтан ааһар туох куһаҕаннаах буолуой, сиэр-майгы сиэринэн буоллаҕа. Үтүөкэннээх дьоннор хаһыаппытыгар үлэлээн, улууспут дьонугар сырдыгы, үйэлээҕи тарҕатыһан кэллэхтэрэ, ол иһигэр араас нэһилиэктэртэн общественнай кэрэспэдьиэннэрбит, махтана ахтар олоххо көхтөөх көрүүлээх дьоммут. Үрдүкү былаастан анаммыт дьоннор даҕаны бэркэ салайбыттара – Афанасий Протодьяконов, Капиталина Соколова, Николай Рафаилов, Игорь Олесов, онтон кэлин анал идэлээх суруналыыстар Михаил Дьячковскай, Михаил Непорожняй тустарынан этэ да барыллыбат, профессионаллар этилэр, ону сэргэ кэрэспэдьиэннэрбит… Бу туһунан аныгыскы суруйуубар ааҕаарыҥ (салгыы бэчээттэниэ).
Людмила Аммосова.