Тыа хаһаайыстыбатын сайдыыта – уйгулаах олох төрдө!
Улууспут илин эҥэр сытар быйаҥнаах астаах, өлгөм үүнүүлээх Самыртай сыһыытын нэһилиэктэрин, үрүҥ илгэни дэлэтэр олохтоохторун сүрүн дьарыктарыгар күүс-көмө буолар сыаллаах II Дьөппөн нэһилиэгэр Тыа хаһаайыстыбатын уонна оҥорон таһаарар бырамыысаланнаһын үлэһиттэрин күнүн көрсө «Хаҥалас-Агрохолдинг» ТХППК үүт аһылыгы астаан, оҥорон таһаарар «Күндү ас» арыы сыаҕын арыйда. Сыах аныгылыы тэриллэринэн толору хааччыллыбыт. Үөрүүлээх тэрээһиҥҥэ Тыа хаһаайыстыбатын уонна аска-үөлгэ бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы Николай Афанасьев, биир дойдулаахтара СӨ спордун миниистирэ Леонид Спиридонов, Ил Түмэн дьокутаата Тихон Скрябин, Хаҥалас улууһун баһылыгын үпкэ уонна экэниэмикэҕэ солбуйааччы Елена Казакова, тыа хаһаайыстыбатын департаменын салайааччыта Андрей Архипов кытыннылар.
Тэрээһин сүрүн киһитэ өрүү инникигэ кэскилгэ, сайдыыга эрэллээх бэйэ олохтоох аһын оҥорууга бары күүһүн-кыаҕын уура сылдьар «Өктөөп 50 сыла сопхуос» ТХПК дириэктэрэ Ил Түмэн дьокутаата Тихон Скрябин,чуолаан тыа хаһаайыстыбата сайдыытыгар санааларын маннык үллэһиннэ:
— Бу сыахпытын нэһилиэгим олохтоохторун, улууһум дьаһалтатын уонна Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтин өйөбүлүнэн тутан, ситэрэн олоххо киллэрдибит. Сүрүн үлэтин биир дойдулаахпыт Олег Константинов дириэктэрдээх «Олми» ХЭТ оҥордо. Билигин кыстыкка киирдибит, үүт, биллэн турар, аҕыйаата. Биһиги сорукпут буолар инникитин ыанар ынахтары сылы эргиччи ыыр туһугар былааннаныы. Тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэрин кытта ыкса үлэлэһэн, кыһыҥҥы өттүгэр үүт элбиирин туһугар, ол эбэтэр буоһатыыны осеменатордары кытта былааннаан киллэрэн ынах төрүөҕэр үлэни ыытыахтаахпыт. Статистика көрдөрөрүнэн кыһыҥҥы өттүгэр үүтүнэн уонна үүт аһылыгынан хааччыллыыбыт 5% буолар, онон бу өттүгэр олус улахан ырыынак баар. Кыһыҥҥы өттүгэр үүт ыаннаҕына, доруобай күрэстэһиини оҥоруохпут, дьону-сэргэни бэйэ аһынан хааччыйыахпыт. Ол инниттэн биһиги биири өйдүөхпүтүн наада – олохтоох оҥорон таһаарыыны көрүҥүттэн тутулуга суох өйүөххэйиҥ диэн. Оттон Сахабыт сирин тас өттүттэн аҕалан атыылыыр бородууксуйаларын атыылаһар буоллахпытына, харчы өрөспүүбүлүкэ тас өттүгэр барар, нэһилиэкпит сайдыытыгар хаалбат. Биһиги хаачыстыбаҕа үлэлиибит, ол инниттэн маннык аныгылыы тэриллэрдээх сыаҕы арыйдыбыт, -диэтэ Тихон Николаевич.
2024 сылтан «Хаҥалас-Агрохолдинг» ТХППК дириэктэринэн Андрей Скрябин үлэлиир. Самыртай сыһыытыгар сытар I-кы Дьөппөн, II-с Дьөппөн уонна Хачыкаат нэһилиэктэрин хаһаайыстыбаларыттан уонна олохтоохторуттан үүтү туталлар. Үүккэ, 2025 сыллааҕы былаан – 880 т. «Күндү ас» арыы сыаҕа бүгүҥҥү күн 7 үлэһиттээх, сыах сменаҕа 3,5 туонна үүт аһылыгы оҥорон таһаарар кыамталаах.
Сэбиэдиссэйэ Мария Винокурова:
— Нэһилиэкпитигэр олус улахан суолталаах үрүҥ аһы астыыр сыах аһылынна. Икки сылы быһа тутулунна, олохтоох дьон олус кэтэстибит. Биһиги мантан ыла нэһилиэнньэҕэ гомогенизированнай үүтү астыахпыт. Ол курдук кефир, йогурт уонна иэдьэгэй оҥоруохпут. Онон оҥорон таһаарар бородууксуйабыт элбиэҕэ. Аттынааҕы сытар нэһилиэктэрбитин бэйэ оҥорбут үрүҥ аспытынан хааччыйыахпыт, — диэн инники соруктарын билиһиннэрдэ.
«Өктөөп 50 сыла сопхуос» ТХПК, Тыа хаһаайыстыбатын уонна ас-үөл бэлиитикэтин министиэристибэтин граныгар киирсэн, итини сэргэ улууспут «Кыра кыамталаах производственнай эбийиэктэр» бырагырааматын үбүнэн, наадалаах тэриллэри ылан туруорда. Үгүс – элбэх тэрээһин үлэ ыытыллыбыт. Арыы сыаҕын тутуутун икки сыл устата нэһилиэк дьоно –сэргэтэ көмөлөһөн, үгүстүк субуотунньуктаан ситиспиттэр.
Сөбүлэһии түһэристилэр
«Күндү ас» арыы сыаҕын арыйыы үөрүүлээх чааһын кэмигэр, биир дьоһуннаах тэрээһин буолла. Арктикатааҕы судаарыстыбаннай агротехнологическай университет бастакы проректора, профессор, биология билимин дуоктара Аян Нюкканов уонна «Өктөөп 50 сыла сопхуос»салайааччыта Ил Түмэн дьокутаата Тихон Скрябин бииргэ үлэлииргэ Сөбүлэһии түһэристилэр. Сөбүлэһии ис хоһоонунан Тыа хаһаайыстыбатыгар үлэһиттэри бэлэмнээһин, үөрэх, наука уонна иһитиннэрии технологияларын атастаһыы, уһулуччу суолталаах кыһалҕалары быһаарыыга уонна дьүүллэһиигэ, ырытыыга бииргэ үлэлэһии, ону сэргэ интеллектуальнай уонна материальнай ресурсалары бииргэ туһаныы. Кэпэрэтиип сайаапкатынан, университет студеннарын практическай бэлэмнээһиҥҥэ бииргэ үлэлииргэ тэрээһиннэр былааннарын оҥоруу. Эбии үөрэхтээһин хайысхатынан «Сүөһү иитиитигэр» уо.д.а. салааларга куурустары ыытар кыахтары туһаныы курдук бастакы дьоһуннаах Сөбүлэһиигэ дохсун ытыс тыаһын ортотугар илии баттастылар.
Манна даҕатан эттэххэ, оҕо тыа сирин үлэтигэр сыстарыгар, билиитэ—көрүүтэ кэҥииригэр, сатабыллаах буоларыгар анаан быйылгы үөрэх дьыла аһыллыытыгар Дарья Скрябина дириэктэрдээх Бырааттыы Николаевтар ааттарынан II Дьөппөн орто оскуолатыгар агрохайысхалаах кылаас арыллыбыта буолар. Онон оскуола, университеты кытта бииргэ үлэлээн тыа хаһаайыстыбатын кэскиллээх исписэлиистэрин бэлэмнэниэхтэрэ. Оҕолор төрөөбүт дойдуларын таптыыр, үлэҕэ үөрүйэхтээх, билиилээх уонна сатабыллаах дьон буолан олоххо бэлэмнээх ситэн-хотон тахсыахтара.
«Тыа сирэ – олохпут силиһэ» диэн мээнэҕэ этиллибэт
Үөрүүлээх тэрээһин кэмигэр тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнин, ытыктабыллаах киһини Владимир Александрову көрүстүм. Владимир Иванович Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун 1979 сыллаахха туйгуннук үөрэнэн бүтэрбит, тута тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтэ эдэр исписэлииһи, оччолорго Алексеевскай оройуоҥҥа (билиҥҥинэн Таатта улууһа) Уус-Тааттаҕа Семен Жирков дириэктэрдээх Петр Алексеев аатынан сопхуоска кылаабынай агрономунан үлэҕэ ыыппыт. Болдьохтоох үс сылын үлэлээн баран төрөөбүт дойдутугар II Дьөппөҥҥө кэлбит. Манна 8 сыл отделение управляющайынан үлэлээбит, ити сылларгакэтэхтэн СГУ бүтэрбит. Ол кэнниттэн Лука Соломонов дириэктэрдээх «Орджоникидзевскай» сопхуоска кылаабынай зоотехнигынан ыыппыттар. Ити курдук тыа хаһаайыстыбатын араас үлэлэрин ымпыгын-чымпыгын барытын ааспыт үтүөкэннээх киһи Владимир Александровтан санаатын үллэстэригэр көрдөстүм:
— Билиҥҥи кэмҥэ тыа сирин сайыннарыахха наада. Бастакытынан, сылгыны – сүөһүнү тутан-иитэн олохтоох дьон бэйэлэрин астарын аһаан, кэнчээри оҕолорун онно үлэ үөрүйэхтэригэр үөрэтэн, сайдан иһиэхтээхпит. Оччоҕуна эрэ тыа сирин дьоно-сэргэтэ санаалара көҥүл буолуоҕа. Кинилэр бэйэлэрэ төһө сүөһүнү иитэллэрин, күннээҕи үлэлэрин былааннаан быһаарыналлар. Тыа сирин дьонокуорат дьонуттан атын сайдыылаах буолаллар. Биллэн турар, манна ынах сүөһү баар эрэ буоллаҕына, дьон ханна да барбакка олохсуйар, үлэлиир. Биири эбэн эттэххэ, оҕону кыра сааһыттан сүөһү көрүүтүгэр сыһыаран үлэлээтэххэ, бу оҕо дойдутун өрө тутар киһи буолар. Ханна да бардар, син-биир төрүт буоругар кэлэ туруоҕа. Дойдуһа киһи өйөбүлэ хайаан да баар буолуоҕа дии саныыбын. Билиҥҥи үйэҕэ хайаан да бу тыа сиригэр, саха олохсуйдаҕына ахсаан өттүнэн эбиллиэхпит, төрөөбүт тылбытынан кэпсэтэн оҕолорбутун үөрэтэн, үлэһит оҥордохпутуна инники кэскилбит сайдыылаах буолуоҕа. «Тыа сирэ – олохпут силиһэ» диэн мээнэҕэ этиллибэт, олох салҕанар, тыыннаах ситим быстыбат, — диэн чопчутук сыал-сорук курдук эттэ.
Тэрээһин үөрүүлээх чааһыгар Тыа хаһаайыстыбатын күнүн көрсө бастыҥ үлэһиттэргэ, ситиһиилээх дьоҥҥо наҕараада туттардылар, өссө үрдүк ситиһиилэри баҕардылар. Эстрада ырыаһыта Константин Степанов, Мэҥэ Хаҥалас улууһуттан аҕам саастаахтар «Түмэн» уопсастыбаннай түмсүү кыттыылаахтара ырыа, үҥкүү кэһиилээх кэлэн киэргэттилэр. II Дьөппөн нэһилиэгэрсайдыы кэлэн, оҥорон таһаарыы тэриллэн, тыа хаһаайыстыбата атаҕар туран дьоҥҥо-сэргэҕэ үлэ миэстэлэрэ тахсан, биллэ сэргэхсийии буолла.
Уйбаан УЙГУУРАП, ааптар видеоҕа устуута уонна хаартыскаҕа түһэриитэ: https://t.me/gazetahangalas/44477