Улуу Кыайыы 80 сылыгар
Биһиги дойдубутугар, Мэҥэ Хаҥалас тыатын нэһилиэктэригэр, кураан, сут сыллар сэрии саҕаланыан иннинэ, 39-40 сылларга саҕаламмыттара. Сайын устата таммах да ардах түспэт этэ. Саас саҥа быган эрэр күөх оту, бурдугу аһыҥа үөрэ барытын салаан иһэрэ. Бааһыналар, ходуһалар сайын ортото кубарыччы хатан хаалаллара. Колхозтахтарга үлэ күнүгэр туох да тиксибэт этэ.
Дьэ ити хобдох кэмҥэ мин төрөппүт ийэлээх аҕабар төннөр буоллум. Онуоха диэри уон сыл устата эһэлээх эбэбэр иитиллэн кэлбитим. Миигин, саҥа төрөөбүт кыһыл оҕону ылан таптаан, биэбэйдээн улаатыннарбыт эһэбэр Матвеев Павел Ивановичка, эбэбэр Февронья Ивановнаҕа, кинилэр миэхэ дьоллоох оҕо сааһы бэлэхтээбиттэригэр улуу махтал.
Хам-түм дьиэ таһыгар оонньуу сылдьан ийэлээх аҕам иһэллэрин көрдөхпүнэ, дьиэҕэ сүүрэн киирэн «кыыспыт, күтүөппүт иһэллэр» диэн тыллыы охсор буоларым…
Ийэлээх аҕам нэһилиэкпит, колхуоспут киинигэр Тыһаҕас Өлбүт диэн кыракый дэриэбинэҕэ ыалга дьукаах олороллоро. Дьиэлээх хотуммут Куонаан Кыыһынан биллэрэ, Татьяна Кононовна Сергучева, эр киһилии күлтэччи кырыллыбыт улахан төбөлөөх, бөдөҥ-садаҥ, күүстээх-уоттаах эмээхсин икки уоллаах этэ. Кыра уола Сеня сэттис кулааска үөрэнэрэ. Биһиги кинилиин Сыымах сэттэ кылаастаах оскуолатыгар үөрэнэрбит. Өйүөлэнэн, ыалга дьиэлэнэн олорон үөрэнэр кыахпыт суох буолан, күн аайы биир көстөөх сиртэн сылдьар этибит.
Сарсыарда эрдэ уһугуннардахтарына убаҕас хааһынан, арыт бутугаһынан өссөнөн баран, бөхсөччү таҥнан, этэрбэспитигэр бэттиэмэ оту симэн баран, төһө да тымныыбуоллун, оскуолабытыгар сүүрэбит. Оччолорго радио, хаһыат кэлиэ дуо, онон тымныыны тыыммыт сырдыргыырыттан сабаҕалыыр буоларбыт.
Биир бытархан тымныылаах сарсыарда үс-хас биэрэстэни бараат атахтарым бөһүйэн, кыайан хамсаабат буолан бардылар. Аргыспыттан көрдөстүм:
— Сеня, мин кыайан барыа суохпун. Эн бар, дьиэбэр төннүүһүкпүн.
Киһим саҥата суох кэлэн мин бууттарбын, атахтарым бөтөҕөлөрүн үтүлүктээх илиитинэн күүскэ охсуталаата. Бастаан ыарыыта сүрдээх этэ гынан баран сотору итий гынан атахтарым хамсаан кэллилэр. Суолбутун салҕаатыбыт.
Кэлин өйдүүбүн: онно уолум сөбүлэһэн, «чэ, кытаат, дьиэҕэр төнүн» диэн миигин хаалларан бэйэтэ оскуолатын диэки бара турбута буоллар, мин дьиэбэр тиийбэккэ тоҥон өлөрдөөх этим. Кини онно миигин өлөртөн быыһаан турар.
Билигин салла саныыбын: куһаҕан илдьиркэй таҥастаах, тото-хана аһаабат, мэлдьи аччык сылдьан биир көс сири сиэлиинэн айаннаан (хаамтаххына тоҥор куттала) тымныы оскуолаҕа тиийэн таҥаскын устубакка, эчи, чэй кэлиэ дуо, 4-5 чаас үөрэнэн баран эмиэ дьиэбитигэр сырсабыт. Хайдах тулуйан кыстаабыппытын билигин өйүм хоппот.
Сайыныгар сэрии саҕаламмыта. Күһүн куоракка абаҕабар (аҕам убайыгар) Иван Дмитриевичтаахха ыыттылар. Улахан саха балаҕаныгар үс-түөрт ыал дьукаахтаһан симиллэн олороллор эбит. Онуоха эбии киэһэ аайы хаартыһыттар мустан, түүнү быһа хаартылаан, арыгылаан айдааран тахсаллара. Миэхэ утуйар орон, таҥас диэн суоҕа. Хойут дьон утуйбуттарын кэннэ, ханнык эмэ орон атаҕар туора түһэн утуйан тураҕын. Оччолорго уҥуохпунан кырам бэрт буолан, куоска курдук, кими да улаханнык мэһэйдээбэт быһыылааҕым.
Дьокуускайга билиҥҥи 2-с №-дээх оскуола турар сиригэр икки мэндиэмэннээх улахан мас оскуола баара. онно миигин 5-с кылааска суруттардылар. Бастаан оскуолабын сөбүлээбэтэҕим. Оҕолор бары, миэхэ холоотоххо, ыраас, бүтүн таҥастаахтар. Мин диэки хайыһан да көрбөттөр. Онон балтараа ый курдук, тымныы түһүөр диэри, оскуолабар тиийбэккэ уулуссаны кэрийэн, арыт дьон быыһынан билиэтэ суох киинэҕэ киирэн, маҕаһыыннары кэрийэн, күнүс оскуолаттан кэлбит курдук дьиэбэр төннөрүм.
Күһүн оскуолабыт дириэктэрэ Роман Михайлович Поскачин сүтэн хаалбыт үөрэнээччитин ирдэһэ тиийэн кэлэн миигин тутан ылар. Хайыахпыный, оскуолабар кэлэн үөрэхпин салҕаан, саас бэһис кылааһы үчүгэйдик бүтэрдим.
Сайын дойдубар тахсан үөрэҕэ суох кырдьаҕас абаҕабар Харитон Дмитриевичка (кини биригэдьиирдиир этэ) суруксуттаан сайылаатым. Оччолорго күн аайы ким төһө суотай охсубутун, хас бугулу туруорбутун, хас түүтэҕи баайбытын барытын ааҕан табылга суруйан иһэр буоларбыт. Дьоннорум үгүстэрэ сурукка киирэр нууччалыы араспаанньаларын, ааттарын билбэт буолан, барыларын судургутутан билэрдии хос ааттарынан суруйарым. Күнүһүн таах көрөн турбакка оҕус сиэтиһэн, бугул түгэҕэ харбаһан, түүтэх тасыһан күүһүм кыайарын олорон турбакка көмөлөһө сатыырым.
Ити курдук сайын аайы биригэдьиирдэргэ суруксуттуур буоларым.
Күһүнүн куораппар киирэн, алтыс кылааска үөрэнэ сылдьан, сааһыары сэллигинэн ыалдьан дойдубар төннөн таҕыстым. Сэниэ суох, күннүктээн былаат курдук сытан тахсабын. Биир киэһэ сытан баран абаҕам саҥаспынаан ботугуруһан кэпсэтэллэрин иһиттим:
Ону истэн куттанар, долгуйар сэниэ суох. Сайын сайылыкка тахсан баран, үрүҥ аһы аһаан, арыый сэргэхсийдим. Сайылык саҕатынааҕы тыаҕа чаччыгыныардар уйа туттан айдаан бөҕөнү тартылар. Онно тиийэн чугас баҕайыттан биир көтөрү ытан аҕалан, үргээн, иһин ороон, кыра маҥан куруускаҕа буһаран, уҥуоҕун да хаалларбакка илдьи ыстаан сиэн, миинин иһэн кэбистим. Наһаа да минньигэс этэ!Онтон харахтан сыыһы ылбыт курдук үтүөрэн бардым. Күһүн эмиэ куораппар төннөр киһи буоллум.
Ити кэмтэн дьээбэлээх икки түгэни ахтан ааһабын. Бастакыта, бырааппын комсомолга ылбытым уонна сэриилэһэр армияҕа «көмөлөспүтүм» тустарынан.
Абаҕам оҕото, быраатым Сеня, алталаах-сэттэлээх сытыы-хоту, билиэн-көрүөн баҕалаах киһи. «Убаай, хайдах гынан комсомолга киирэбин?» — диэн үүйэ-хаайа тутта. Оччолорго радионан комсомолецтар хорсун быһыыларын туһунан үгүстүк кэпсииллэрэ. Биһиги биир дойдулаахпыт комсомолец Федор Попов Советскай Геройа буолла.
Уолум барытын тулуйуом диэн эппит тылын кубулуппат.
Ити кэпсэтиибитин хаптаһын нөҥүө хостон аҕата истибит. Дьэ, ол кэнниттэн бэйэбин комсомолга буолбакка, партияҕа ыла сыста.
Оччолорго фроҥҥа ким төһө кыайарынан – харчынан, сылаас таҥаһынан, облигацияларынан – көмөлөһөллөрүгэр ыҥыраллара, күһэйэллэрэ. Оскуола да оҕолорун умнубат этилэр. Мин туохпун биэриэхпиний – тугум да суох. Эгэ, харчы кэлиэ дуо?
Сааһыары биир ылааҥы күн оскуолабар баран иһэн сабараанньаҕа сыламныы олорор улахан куосканы көрө түстүм. «Тириитин сүлэн таҥастаабыт киһи үчүгэй да бэргэһэ тахсыа эбит» диэн санаа көтөн түстэ. Куоскабын тутан ылан оскуолабар кыбынан аҕаллым уонна учительскайга киллэрэр киһи буоллум. Учууталлар дьиктиргээн, соһуйан ыйытардыы мин диэки хайыһа түстүлэр.
Өйдөөбөтүлэр. Күлүү-элэк оҥостор диэн сыаналаатылар быһыылаах. Айдаан буолла, үөрэхпэр үчүгэй буолан оскуолаттан үүрбэтэхтэригэр махтанабын.
Сайыныгар эмиэ дойдубар тахсан куолубунан биригээдэҕэ суруксуттаатым, илии-атах быстах үлэлэргэ көмөлөстүм. Күһүн эмиэ Сыымах оскуолатыгар (кэлин Советскай Союз Геройа Федор Попов аатын иҥэрбиттэрэ) сэттис кылааска биир көстөөх сиртэн сылдьан үөрэнэр буоллум. Төрдүө буолан сылдьабыт. Арыт хааччахтан холхуос оҕуһун тутан түөрт буолан мэҥэстэн оскуолабытыгар тиийэрбит. Киэһэ оҕуспутун хааччахха ыытан баран тугу да билбэтэх-көрбөтөх дьон дьиэбитигэр тиийэбит.
Биирдэ сааһыары ылааҥы күҥҥэ мэниктээн, оскуолабытыгар тиийбэккэ хаар бөҕөҕө буккуллан эрдэ дьиэбитигэр төнүннүбүт. Дьоннорбут соһуйа түстүлэр. Онуоха биһиги: “Кыайыы буолбут, онон эрдэ тарҕаттылар”, диэн сымыйалыыр дьон буоллубут. Оо, онно кыбыстыбыппын билигин да умнубаппын. Дьахталларбыт ким «иэхэйэбин» дии-дии эккирээбит, ким ытаабыт дьон үөрүүлэриттэн өйдөрүттэн тахсыбыт курдук буоллулар. Киэһэ уоскуйбуттарын кэннэ билиннэхпит дии. Хата улаханнык мөхпөтүлэр. «Оҕолорбут сотору кыайыы буоларын билгэлээтэхтэрэ», — диэн быһаардылар. Кырдьык, сотору Кыайыы буолла диэн дьиҥнээх үөрүүлээх сурах тигинээн кэлбитэ.
Дьэ, ити курдук, аҕам эрдэ өлбүтүн кэннэ, абаҕаларым, саҥастарым көмөлөрүнэн, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан сэрии ыар сылларын туораан баччаҕа кэллэҕим.
Эһэбэр Матвеев Павел Ивановичка, эбэбэр Февронья Ивановнаҕа, таайбар Матвеев Аркадий Павловичка, абаҕаларбар Иван, Харитон Дмитриевичтэргэ, саҥастарбар, ийэбэр Маринаҕа, абаҕар Степан Дмитриевичкэ арыт мэник уолу биирдэ да чанчыкпыттан тардыбакка, улаханнык мөхпөккө тулуйан иитэн-аһатан киһи оҥорбуттарыгар улуу махтал буоллун!
Николай ПОПОВ.
2010 с.
Редакцияттан: Николай Степанович Попов «Ленские маяки» хаһыакка редакторынан 1964-1990 сылларга, онтн 2000 сыллаахха диэри эппиэттиир секретарынан үлэлээбитэ.
Н.С. Попов бэчээт эйгэтигэр үйэ аҥара үлэлээн кэлбитэ. Хаҥаласка кэлиэн иннинэ Москватааҕы госуниверситет журналистикаҕа салаатыгар үөрэнэн «Молодежь Якутии» хаһыакка редактордаабыта. Улууска үлэлиир кэмигэр общественнай олоххо көхтөөхтүк кыттара. Кини Хаҥалас улууһун историятын туһунан кинигэни бэлэмнэспитэ, бэйэтэ «Добрым словом» диэн кинигэни бэчээттэппитэ, редакция үлэһиттэрин туһунан үгүс ахтыылары оҥорбута. Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Покровскай куорат бочуоттаах гражданина, үлэ, тыыл бэтэрээнэ.
Үс оҕо аҕата, элбэх сиэн, хос сиэн эһэтэ.