Историяны сэгэтэн
Саха норуотун легендарнай геройа Василий Федоров-Манчаары 1805 с. Покровскай таҥаратын дьиэтигэр сүрэхтэммит диэн суруйаллар. Сорохтор Манчаары биэс саастааҕар сүрэхтэммит дииллэр. Оччолорго Хаҥалас улууһа Илин, арҕаа Хаҥаластарга арахса илигэ. Манчаары төрөппүт аҕата Быттааны Сүөдэр, 1795 с. «Хаҥалас улууһун ревизскэй сказкатыгар» сурулларынан, 1761 с. төрөөбүт. 1814 с. Манчаары тоҕус саастааҕар өлбүт. Манчаары эһэтэ сахалыы аата Киһилээн Куохаан диэн эбит. Киһилээн Куохаан эмиэ Покровскай таҥаратын дьиэтигэр сүрэхтэммит уонна Никиитэ диэн ааттаммыт. Манчаары Вера диэн кыыстааҕа. Арҕаа Хаҥаласка кэргэн тахсыбыта үһү. Мэҥэ Хаҥалас улууһун Моорук оскуолатын саха тылыгар учуутала А.М. Апросимов уонна дьон төрдүлэринэн-уустарынан анаан-минээн дьарыктанар тыл үөрэхтээҕэ Г.В. Попов «Манчаары Баһылай төрдүн-ууһун таблицатын» оҥорбуттар. Онтон көстөрүнэн, Манчаары биһиги киһибит. Хара Сирэй Дьоҕуудайтан сыдьаан тардар. Хара Сирэй Дьоҕуудай – Тыгын Тойон бииргэ төрөөбүт убайа, Эллэй Боотуртан хааннаах киһи. «Билиҥҥи Мэҥэ Хаҥалас улууһун урукку II Тыыллыма нэһилиэгин сиригэр Хаатылыма, Хаха диэн улахан күөллэр тастарыгар Дьоҕуудай диэн икки биэрэстэ кэриҥэ усталаах, биэрэстэҕэ чугаһыыр туоралаах күөл баар. Бу эбэлэр тастарыгар былыр киһи-сүөһү бөҕө тоҕуоруйбут, үөскээбит сирдэрэ. Хара Сирэй Дьоҕуудай манна киһи, дьон төрдө буолбут буолуон сөп», — диир Г.В. Попов. Норуот номоҕор Манчаары Бэрт Маарыйа диэн аатырар дьахтары көрөөрү киирэн тутулларыгар Хачыкаат Уйбаан диэн күүстээх киһи баарын, Манчаарыны тутуспутун туһунан кэпсэнэр. Онно атаҕастаабытын ситиһээри Манчаары Хачыкаат Уйбаан оттуу сырыттаҕына көрсүбүтүн уонна саллан куоппутун туһунан үһүйээн кэпсээн эмиэ баара.
Омуоча түөкүннүүн (1811 с. төрүөх Нөмүгү киһитэ) Нам улууһун улахан баайыгар Бэстирикиэпкэ «ыалдьыттаабыттара» диэн номох эмиэ баар. Бу номоҕу биллиилээх краевед И.Г. Березкин саарбахтыыр эбит. Архыып докумуоннара көрдөрөллөрүнэн, Манчаары 1833 с. балаҕан ыйын 24 күнүттэн 1841 с. кулун тутар 30 күнүгэр диэри биирдэ да күрээбэккэ хаайыыга, тутуурга сылдьыбыт. Оттон Аммос Данилов-Омуоча 1840 с. муус устар 23 күнүгэр Дьокуускай түрмэтиттэн нуучча дьоно Иван Шмаковы, Николай уонна Антон Ивановтары кытта куотан бараннар ити дьыл Арҕаа Хаҥалас уонна Нам улуустарын 40-ча баайдарыгар сабыта түһүүнү оҥорбуттар, халаабыттар.
Манчаары хаайыыга да сыттаҕына кини курдук баайдарга саба түһүтэлиир дьон оччотооҕуга элбии сылдьыбыттар. Ол курдук 1842 с. Манчаары абаҕатын Чоочо уола Егор Слободчиков үҥсүүтүнэн Хаҥалас улууһун Маалтааны нэһилиэгин киһитэ Савва Белолюбскай харчыны уорда диэн уорбалаан тутулла сылдьыбыт.
Онтон «1847 с. бэс ыйын 20 күнүгэр күн ортотун саҕана чокуур саалаах, хотуурдаах, батыйалаах уонна баалкылаах Захар Осипов (50 саастаах, Эргис нэһилиэгэ), Николай (41 саастаах) уонна Устин (23 саастаах) Захаровтар Нөөрүктээйи баайдарыгар Старостиҥҥа, Андрей, Матвей Черноградскайдарга «ыалдьыттаан», 2539 солк. 60 харчылаах малы былдьыыллар. Ыал хамначчыта Кукашка Владимир (24 саастаах), кини убайа Малтаһа Дьаакып (30 саатаах) уонна Нөмүгү киһитэ Апполон Устинов-Молоочук (30 саастаах) 1848 сыл от ыйыгар Хаҥалас улууһун Сата нэһилиэгин тойонугар Степан Осиповка ыҥырыллыбатах ыалдьыттар буолаллар», — диэн Г.В. Попов суруйар.
Манчаары олоҕун, сырыытын үөрэтээччилэр Манчаары сүрэхтэммит сирин Хаҥалас улууһун арҕаа нэһилиэктэрин баайдарын түүрэйдэтэлээбэтэҕэ диэн этэллэр.
Аны Манчаары бюһун туһунан. Биллэрин курдук, Манчаары 1870 сыллаахха Марха улууһун Бордоҥ нэһилиэгэр (билиҥҥитэ Ньурба улууһун II Малдьаҕар нэһилиэгэ диэн) көскө олорон 65 саастааҕар өлбүтэ.
1945 с. О.В. Ионова диэн учуонай Манчаары уҥуоҕун, олохтоохтор кэпсээннэринэн, хаһыы оҥорбута. О.В. Попова хаспыт киһитэ «хара будьурхайдаҥы баттахтаах» эбит. Ону аны 1971 с. И.В. Константинов диэн археолог иккиһин хаһан, Манчаары төбөтүн уҥуоҕун Москваҕа илдьэннэр киһи төбөтүн уҥуоҕунан тыыннаах эрдэҕинээҕи мөссүөнүн оҥорор Г.В. Лебединская диэн худуоһунньукка Манчаары бюһун оҥорторбуттара. Ол бюһу Мэҥэ Хаҥалас ытык кырдьаҕаһа суруйааччы, артыыс, художник И.Д, Избеков-Уустаах көрөн баран: «Бу биһиги Манчаарыбыт буолбатах, олох атын дьүһүннээх-бодолоох киһи», — диэбитэ үһү. Манчаарыны көрбүт да, көрбөтөх да дьон Манчаары мэтириэтин кэпсээҥҥэ, сурукка киллэрбиттэрэ элбэх.
Ол кэпсээннэриттэн да сылыктаатахха, ити бюст Манчаарыга маарыннаабат курдук.
“Хаҥалас”, алтынньы 17 күнэ 2002 с.