Олунньу 7-8 күннэригэр Хаҥалас улууһун 2 Малдьаҕар нэһилиэгин С.А. Григорьев аатынан «Аан Аартык» култуура киинигэр Дойдуга Норуоттар сомоҕолоһууларын, Саха сиригэр Култуура, Хаҥаласка Биир санаанан айан-тутан түмсүүлээх буолуу сылларыгар аналлаах төрүт үгэс оһуохайы киэҥ эйгэҕэ, үүнэр көлүөнэ ыччакка тарҕатар сыаллаах «Бөртө оһуохайа» бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэх буолан ааста.
Өрөспүүбүлүкэ Хаҥалас, Амма, Таатта, Мэҥэ Хаҥалас, Чурапчы, Нам, Ньурбаулуустарыттан, Дьокуускай куораттан биллэр оһуохайдьыттар, Аан Дархан этээччилэр, барыта 34 кыттааччы кэлэн иккикүннээх күүстээх күрэххэ кытынна.
Олохтоох дьаһалта, култуура салалтата оһуохайы көҕүлээччи Андрей Артамонов этиитин өйөөн бу күрэҕи тэрийдилэр. Өр сылларга Хаҥалас улууһун оһуохайын көрүҥнэрин үөрэппит, Саха өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Василиса Романова аата бу күн элбэхтик ахтылынна.
Күрэх сыала-соруга: оһуохай билиҥҥи туругун көрүү, олохсуйан сайдар суолун торумнааһын, үйэтитии, төрүт үгэскэ олоҕурбут түөлбэ оһуохайын дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдии, киэҥ эйгэҕэ таһаарыы, эдэр-эмэн оһуохайдьыттары элбэтии буолар.
Күрэх сүрүн бирииһин Бөртө Аан Дархан оһуохай этээччилэрэ Павлов С.С., Харитонов В.Н., Васильев С.П. оҕолоро, сиэннэрэ уонна олохтоох дьаһалта туруордулар. Манна 12 саастарыттан үөһээ оҕолор, улахан дьон, оһуохайга сүгүрүйээччилэр кытыннылар. Бу күннэргэ манна үрдүк таһымнаах, дьүүллүүр сүбэ үлэлээтэ.
Улахан дьоҥҥо: дьүүллүүр сүбэ бэрэссэдээтэлэ — Тихонова Розалия Михайловна, Ньурба улууһун Эдэр ыччат уонна култуура Департаменын салайааччыта, Саха өрөспүүбүлүкэтин дьахталларга Аар Дархан оһуохайдьыта үонна 2025с. Нерюнгрига ыытыллыбыт Олоҥхо ыһыаҕын Дархан оһуохайдьыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Николаева Марта Тимофеевна — өрөспүүбүлүкэтээҕи оһуохай түмсүүтүн бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта, Ил Дархан оһуохайга бириэмийэтин стипендиата, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ, Сунтаар улууһун уонна Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Зедгенидзева Светлана Николаевна — Сунтаар улууһун Түбэй култуура киинин дириэктэрэ, өрөспүүбүлүкэ оһуохайга Дархан этээччитэ, Олоҥхо ыһыаҕын Дархан оһуохайдьыта, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Хорунов Валентин Васильевич — СӨ Дархан этээччитэ, Дархан этээччилэр сүбэлэрин бэрэссэдээтэлэ, Максимова Изольда Степановна — Хаҥалас улууһун култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга салалтатын исписэлииһэ, Покровскай куорат оһуохай түмсүүтүн салайааччыта, Харитонова Лидия Васильевна — Хаҥалас улууһун «Арчы Дьиэтэ» норуот айымньытын киинин салайааччыта, оһуохай түмсүүтүн сүрүннээччи, СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, туйгуна, Улахан Аан нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо.
Оҕолорго сүбэ маннык састаабынан үлэлээтэ: Каратаева Любовь Афанасьевна – Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан Норуоттар доҕордоһууларын дьиэтин иһинэн үлэлиир «Дьээ-буо» этнофольклор бөлөҕүн салайааччыта, Сунтаар улууһун, Тойбохой нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ үөрэҕириитин, эбии үөрэхтээһин туйгуна, Третьякова Ньургуяна Альбертовна — С.А.Григорьев аатынан «Аан Аартык» култуура киинин фольклорга исписэлииһэ.
Күрэх олус бэркэ ааста. Бииртэн биир күүстээх куоластаах, айан таһаарар истиҥ тыллардаах эдэр-эмэн этээччилэр икки күнү быһа дьиэрэччи туойдулар.
Кыайыылаахтарынан ааттаннылар:
Кылаан бириис хаһаайынынан Мэҥэ Хаҥаластан эдэр, талааннаах оһуохайдьыт Дьулустаан Михайлов буолла.
12-17 саастаахтарга оһуохай күрэҕин кыайыылаахтарынан буоллулар:
— 1 ҮРДЭЛ — Дархан Тихонов (Хаҥалас, Улахан Аан)
— 2- ҮРДЭЛ — Богдан Слепцов (Хаҥалас, Улахан Аан)
— 3- ҮРДЭЛ — Айыллаана Попова (Таатта, Дьохсоҕон).
Анал ааттарынан бэлиэтэннилэр:
«Кылыһахтаах оһуохайдьыт» — Владимир Иванов (Хаҥалас, Улахан Аан), “Тэтимнээх оһуохайдьыт” — Надежда Дьяконова (Амма), “Эдэр кэскиллээх этээччи”- Алена Колодезникова (Таатта), “Киэҥ түһүлгэлээх оһуохайдьыт” — Леонид Максимов (Хаҥалас, Тумул), “Чуор куоластаах оһуохайдьыт”- Виолетта Данилова (Хаҥалас, Хачыкаат).
Улахан дьоҥҥо:
«Дархан этээччи» — Дьулустан Михайлов (Мэҥэ Хаҥалас)
«Далбар этээччи» — Таисия Кучурова (Ньурба)
3 үрдэл (36+) — Николай Трофимов (Дьокуускай к.)
2 үрдэл (36+) — Лариса Попова ( Таатта)
1 үрдэл (36+) — Афанасий Попов (Таатта)
3 үрдэл (18-35) — Вероника Иванова
2 үрдэл (18-35) — Ньургун Давыдов
1 үрдэл (18-35) — Станислав Иванов.
Анал бириистэринэн бэлиэтэннилэр:
«Саҥа саҕалааччы уолан» — Айаал Аммосов ( Мэҥэ Хаҥалас), Альбина Семенова (Таатта), Эрик Егоров (Хаҥалас), Лариса Попова (Таатта), Людмила Максимова (Хаҥалас), Альбина Семенова ( Таатта), (Борисова Л.Н. аатыттан) Зинаида Иванова (Хаҥалас), (Борисова Л.Н. аатыттан) Анастасия Ющенко (Хаҥалас), «Киэҥ, холку түһүлгэлээх» — Роман Иванов (Мэҥэ Хаҥалас), «Тэтимнээх этээччи» — Аскалон Егоров ( Нам улууһа), «Уус-уран тыллаах оһуохайдьыт» — Данил Стручков (Чурапчы), «Оһуохайы үйэтитээччи» — Иван Потапов (Таатта), «Уус-уран хоһоонноох этээччи» — Илья Наумов (Таатта), «Төрүт үгэһи тутуһааччы» — Зинаида Иванова (Хаҥалас), «Тэтимнээх этээччи» Анастасия Ющенко (Хаҥалас), «Саҥа холонооччу» — Тамара Макарова (Хаҥалас), «Кылыгырас кылыһахтаах этээччи» — Кристина Петрова (Хаҥалас), «Саҥа саҕалаааччы» — Роман Макаров (Мэҥэ Хаҥалас), «Түөлбэ оһуохайын салҕааччы» — Людмила Максимова (Хаҥалас).
18-35 саастаахтарга:
1 ҮРДЭЛ — Станислав Иванов (Мэҥэ Хаҥалас)
35-тэн үөһээ:
1 ҮРДЭЛ – Афанасий Попов (Таатта).
18-35 саастаахтарга:
2 ҮРДЭЛ – Ньургун Давыдов (Хаҥалас).
35 үөһээ саастаахтарга:
2 ҮРДЭЛ – Лариса Попова (Таатта).
18-35 саастаахтарга:
3 ҮРДЭЛ – Вероника Иванова (Ньурба).
36 тан үөһээ саастаахтарга:
3 ҮРДЭЛ – Николай Трофимов (Хаҥалас).
Төгүрүк остуолга
Оһуохай күрэҕин түмүгүнэн төгүрүк остуол тула кэпсэтиини иилээн саҕалаан оһуохайы көҕүлээччи Андрей Артамонов, Александр Харитонов — оһуохай Аан Дархан этээччитэ Харитонов В.Н. уола, СӨ култууратын туйгуна, үтүөлээх үлэһитэ ыыттылар.
Төгүрүк остуол кыттыылаахтара Оһуохай — саха итэҕэлин биир быстыспат ситимэ буолан дьонү түмэр, сомоҕолуур аналлаах хайысха буоларын эттилэр. Ол курдук УлууАйыы Ойууна В.А. Кондаков «Аар айыы итэҕэлэ» кинигэтигэр, кини саха дьонугар туһулаан төрүт хаҥаластарга анаан суруйбут этиитин А.В. Харитонов иһитиннэрдэ:
— «…Улуу өбүгэлэрбит улуу кистэлэҥнэрэ Ийэ Айылҕаҕа, Бүппэт куйаарга элбэхтик кистэнэн сылдьаллар. Былыргы Улуу хаҥаластар билиҥҥи ыччаттара! Эһиги уһуктар кэмҥит кэллэ. Бас-көс дьон эһигиттэн төрөөн-үөскээн кэлиэхтээхтэр эбээт! Төрүт хаҥаластар, Үөһээ Бүлүүгэ, Ньурбаҕа, Сунтаарга, Орто Халымаҕа төрүт сиргититтэн көһөн баран олохсуйбут хаҥаластар ханнаҕытый?… Аар Айыы итэҕэлин төннөрөн кини саргытын салайар, үрдүкү таһымнарга таһаарар кистэлэҥ күлүүс тыла баар. Ол иһин аан маҥнай эһиэхэ туһаайан этэбин. Аар-Айыы итэҕэлэ, бу хаҥаластар итэҕэллэрэ, онон ону чөлүгэр түһэриини саҕалыахтаахтар. Ити кинилэр мүччүрүйбэт ытык иэстэрэ бүолар…» диэн. Ытык киһибит этиитигэр олоҕуран төгүрүк остуол кыттыылаахтара маннык быһаарыыны ылыннылар:
Бастакытынан, оһуохай саха итэҕэлин биир сүрүннүүр, дьонү сомоҕолуур көрүҥ бүоларын быһыытынан “Бөртө оһуохайа» бастакы өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэҕи салгыы сылын аайы ыытарга уонна сайыннарарга;
Иккиһинэн, Хаҥалас улууһугар оһуохай сөргүтүллэрин туһугар улуус нэһилиэктэрин аайы оһуохай түмсүүлэрин олохтуурга уонна онно оскуола оҕолорун, ыччаттары сыһыаран күүстээх үлэни ыытарга;
Үсүһүнэн, улуус киинигэр Покровскайга, Дьокуускай куорат Арчы дьиэтигэр ыытыллар эр дьоҥҥо анаммыт Алгыстары холобур оҥостон, өрөбүл күннэргэ Покровскайга Алгыстары ыытар үгэһи олохтуурга. Алгыһы Сомоҕолоһуу уонна Итэҕэл оһуохайынан түмүктүүргэ;
Төрдүһүнэн, Бастакы Президеммит М.Е.Николаев «…Народ должен стать союзником своего руководства..» диэн этиитигэр олоҕуран, Аҕа баһылыктар оруолларын үрдэтэр баҕаттан, аҕа баһылыктар салайар дьоннорун кытары чугас уонна биир ситимҥэ буолалларын курдук, дьон кинилэри ытыктыырын, билинэрин туһугар сылын аайы ыытыллар ыһыахтарга нэһилиэк оһуохайын — нэһилиэк Аҕа баһылыга, куорат оһуохайын — күорат Аҕа баһылыга, улуус оһуохайын — улуус Аҕа баһылыга этэн саҕалыылларын курдук үгэһи бастаан Хаҥалас улууһугар, ол кэннэ бүтүн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн көҕүлүүр үлэни бу сылтан саҕалыырга;
Бэсиһинэн, Хаҥалас улууһун Бөртө нэһилиэгэр (II Малдьаҕарга) «Саха Боотур» диэн эдэр ыччаты өбүгэ үгэстэрин, итэҕэлин нөҥүө эт-хаан өттүнэн эрчийэр, дойдүга бэриниилээх буоларга үөрэтэр уһуйааны нэһилиэк үонна улуус иһигэр күүскэ өйүүргэ.
Ити курдук икки күннээх күргүөмнээх күрэх ааста. Күрэх кыттыылаахтара бары сыаналаах бирииһинэн наҕараадаланнылар. Күрэххэ үбүнэн күүс-көмө буоллулар меценат Алексеева Антонина Саввична — «Оһуохай» түмсүү сэбиэтин чилиэнэ, арчыһыт, алгысчыт, оһуохайдьыт. Ону сэргэ олохтоох Борисовтар дьиэ кэргэттэрин «Көмүлүөк» түмсүү аатыттан о.д.а. бириистэрэ туттарылыннылар.
Күөн-күрэс кыттыылаахтарыгар улуустааҕы култуура салалтатын аатыттан киэҥ кынаттаах оһуохайы, эрчимнээх эһиэкэйи, алгыстаах-алыптаах тылгыт кылыһахтаах ырыата куйаарга тиийэн алгыс кустугун түһэрэн, ил-эйэ олохтонуохтун!
Улууспут оһуохайа сайда турдун. Өссө даҕаны былааҥҥа киирэн, үлэ күргүөмнээхтик барыа диэн эрэнэбит. Сахабыт Ытык Оһуохайа сайыннын!
Ульяна Ноева, Хаҥалас улууһун култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга салаатын исписэлииһэ.
Мария Федулова, Альбина Трифонова о.д.а. хаартыскаҕа уонна видеоҕа түһэриилэрэ: https://t.me/gazetahangalas/49517
