Хаҥаластар, хайаан да киинэ тыйаатырдарыгар баран көрүҥ, оҕолоргутугар билиһиннэриҥ. Бу айымньы биһиги оройуоннааҕы хаһыаппытыгар сэрии кэнниттэн үлэлии сылдьыбыт, биллиилээх суруйааччы буола үүммүт чаҕылхай суруналыыс, фронтовик Тимофей Сметанин доҕорунаан Яков Стручковтуун оҕолорго анаан суруйбут ”Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэригэр” олоҕуран киинэ буолан таҕыста!
“Ким этэй, Тимофей Сметанин?” диэххит баҕар, аныгы көлүөнэ дьон
Кэбээйиттэн төрүттээх, Михаил Лермонтов курдук 27 сыл эрэ бу күн сиригэр кэлэн ааспыт саха чулуу уола, өлбөт-сүппэт “Ньургуһун уонна Локуут”, “Егор Чээрин”, «Сердце солдата» киинэ буолан тарҕаммыт улуу айымньылардаах, Өлүөнэ эбэбит туһунан ырыа буолан ылланар хоһоонноох улуу поэт, кэпсээнньит, суруналыыс, фронтовик-суруйааччы. Кини кылгас олоҕун икки тиһэх сылларын манна, Хаҥаласка олорбута, үлэлээбитэ, чулуу айымньыларын манна айбыта, кэргэнинээн көмүс уҥуоҕа манна хараллан сытар.
Биллиилээх суруйааччы Тимофей Егорович төрөөбүтэ 100 сылын бүтүн өрөспүүбүлүкэ Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыы 75 сылын кытары киэҥник бэлиэтээбитэ, ол иһигэр биһиги улууспут. Тимофей Сметанины кэриэстээн ыраах Кэбээйи сириттэн оскуола оҕолорун улахан делегацията биһиги редакциябытыгар, Г.В.Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлгэ кэлэ сылдьыбыта. Кэбээйилэр, Тимофей Егорович соҕотох кыыһа Татьяна Тимофеевна, Сметаниннар олоро сылдьыбыт дьиэлэригэр ыйанан турар өйдөбүнньүк дуоскаҕа сибэкки дьөрбөтүн ууран, иһигэр киирэн манна олорор бэтэрээни кытары көрсүһэн ааспыттара умнуллубат түгэн этэ. Улуу суруйааччы кэргэнин, Кыһыл Үрүйэттэн төрүттээх Мотрена Григорьевнаны кытары Покровскайга олорбут ити дьиэлэрэ билигин да баар.
Махталлааҕа диэн өссө биһиги биир дойдулаахпыт суруйааччы, суруналыыс Исай Никифоров Тимофей Сметанины Покровскайга ыҥыран таһааран редакцияҕа үлэлэппитэ, сэрииттэн улаханнык бааһыран кэлбит эдэркээн киһи айар талаана салгыы арылларыгар усулуобуйа тэрийбитэ буолар. Тимофей Сметанин кыысчаана Таня (Селекционнай станцияҕа олорор нуучча оҕолоро таптаан ааттыылларынан Сметанка) ийэтинээн өр сыл Покровскайга Селекционнайга олорбуттара… Онон ытык Хаҥалас саҥа көлүөнэ дьоно маннык чаҕылхай талааннаах саха чулуу киһитэ манна олорон ааспыта диэн хайаан да билиэхтээх, ахтыахтаах.
«Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ»
Сэрии кэннинээҕи оҕолор бу айымньынан бары улааппыппытын этэ да барыллыбат. Күн бүгүҥҥэ диэри харахпар көстөн кэлэр көрдөөх кэпсээннээх, мүлчүргэннээх сырыылардаах Мэхээлэчээн уолчаан арбайбыт баттаҕар кус уйа туттан сымыыттаан барбытынан хойуу дулҕа быыһыттан ойон туран эрэрэ ойууламмыт тастаах дьоҕус кинигэ… Хайдах, туох суруллар эбит этэй диэн Покровскайга оҕо бибилэтиэкэтигэр баран кэллим, урукку 1986 сыллаах ааҕыллан-ааҕыллан илдьирийэ сыспыт саһарбыт чараас илиистэрдээх кинигэ оҕотун өйүү тутан олорон умсугуйан аахтым, оҕо сааспар төннөн ылар дьоллоннум… Кэлиҥҥи сыллаах таһаарыылар эмиэ бааллар эбит. Сөхтүм худуоһунньук Е.М.Шапошников өҥө суох да буоллаллар, ону суохтаппат көрдөөх уруһуйдарыттан (мин өссө Тимофей Сметанин олус үчүгэйдик уруһуйдуур этин истэр буоламмын, киниэннэрэ буолуо дии санаабытым этэ. Кэлин кыыһа Татьяналыын кэпсэтэн билбитим Яков Стручков эмиэ олус үчүгэй уруһуйдьут эбит) уонна… 30000 тыһыынча ахсаанынан Дьокуускайдааҕы кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн тахсыбытыттан. Ол аата бу кинигэни өссө сүүһүнэн төгүл элбэх оҕо аахтаҕа!
Аныгы оҕолорго бу айымньыттан сиэттэрэн сүнньүнэн судургутук киинэ буолан тахсыбыта олус бэрт. Ол эрээри, кинигэтин ааҕар араас өттүттэн уон оччонон олоххо туһалаах буолуо дии санаатым. Мээнэ кинигэ буолбатах – оҕону олох үөрүйэхтэригэр, өбүгэбит үгэстэригэр суруллубут уу сахалыы минньигэс, ойуулуур-дьүһүннүүр эрээри оҕону сылаппат тылынан суруллубутунан, үйэлэртэн кэлбит сиэргэ-майгыга, киһи барахсан сыаннастарыгар, айылҕаҕа, көтөргө-сүүрэргэ, тыынар тыыннаахха харыстабыллаах сыһыаны иитэр-үөрэтэр мындыр дьайыытыгар.
Омуннаах сэһэннээх кырачаан булчут кэпсээннэрэ соһуччу айыллыбатахтар эбит…
Ону мин “Тимофей Сметанин» диэн суруйааччы төрөөбүтэ 100 сылын көрсө наука дуоктара В. Б. Окорокова кинигэтиттэн биллим. Таарыччы эттэххэ, бу ХИФУ научнай-техническэй сэбиэтэ бигэргэтиитинэн тахсыбыт кинигэҕэ Варвара Борисовна Тимофей Сметанин кылгас олоҕун, айымньыларын араас хайысханан сиһилии үөрэтэн ырыппыта дьоһун үлэ. Учуонай элбэх да айымньыны, суруйааччылар, кылгастык да буоллар бииргэ алтыһан ааспыт дьонун ахтыыларын, ыстатыйалары, хоһооннору чинчийбит. Ону эридьиэстии барбаппын, «Мэхээлэчээммэр”, Сметанин оҕо суруйааччыта буоларыгар тохтоон ааһыым.
Тус олоҕуттан сэгэттэххэ, Сметаниннар аймах оччотооҕу саха ыалын сиэринэн бултаан-алтаан, үлэлээн-хамнаан, оҕо-уруу тэнитэн олорбуттар, Тимофей төрөппүттэрэ дьадаҥы, ол да буоллар үтүө майгыларынан ытыктанар алта оҕолоох ыаллар эбит. Тима уол мааны майгытынан, тылынан-өһүнэн ийэтин утумнаабыт, куруук үөрэ-көтө, быһый, уус, сытыы тыллаах буола улааппыт диэн суруйар Варвара Окорокова, уолу оҕо эрдэҕинэ Быһыйа диэн ааттаабыттарын ахтар. Тима бэйэтэ да ону өссө сирбэтэ үһү. Төрөппүттэрэ эрдэ өлөөхтөөбүттэр, Тимофей Дьокуускайга кооперативнай техникумҥа үөрэнэ сырыттаҕына, оҕолор салгыы аймахтарыгар иитиллибиттэр…
Оччотооҕу саха оҕолорун саамай тартарар дьарыктара булт буоллаҕа. Кыра эрдэхтэриттэн уһуйуллан улааттахтара. “Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэригэр» ол айыы тыына илгийэн ылар. Хас биирдии көрүдьүөстээх да кэпсээнигэр оннооҕор мин булчукка үгүс үөрүйэхтэри, сүбэни кыбытарын бэлиэтии көрдүм, булт абылаҥар ылларан эрэр кырачаан дьоҥҥо туһалааҕы. ”Мэхээлэчээннэр»төһө даҕаны кыракый буоллаллар, үгүһү билбит аҕай, оттомноох дьон эбиттэр дии санаатым (кинигэни ылан ааҕаарыҥ эрэ, аныгы булчуттар, бу баҕар аныгы оҕоҕо киинэҕэ тута кыаллан тириэрдиллимиэн да сөп эрээри, улахаттарга — бэрт сүбэ).
Хас биирдии кэпсээҥҥэ саха сиэрэ-майгыта кэрэхсэнэр. «Куһу ураҕаһынан да бултуурбут»диэни ааҕан көрүҥ — уолчаан бииргэ кустуу киирэн баран утуйа сыппыт доҕорун атахтарын көҕөттөр диэн көрөн ураҕаһынан сырбаппыта кэпсэнэр — сиэр быһыытынан көрдөһөн икки куһуттан биирин биэрэр… бары кэриэтэ омуннаах кэпсээннэр, мүччүргэннээх сырыылар туохха эмэ кыракый киһини үөрэтэллэр. “Куттас доҕор», “Сиэм диэбитэ – бэйэтэ сиэтилиннэ”, “Төбөбөр кус сымыыттаабыта, өлөр суолтан бөрө быыһаабыта”, “Куобах”, “Сатаатахха — хонууга да күөгүлүөххэ сөп” о.д.а. омуннаах кыракый булчут кэпсээннэрэ оҕо айылҕаттан фантазиятын сайыннараллар, туохтан да толлон турбакка хорсун буоларга, үчүгэйи-куһаҕаны араарарга үөрэтэллэр, билиитин хаҥаталлар. Билиҥҥи оҕолорго айымньыларга, омук мультиктарыгар ити төһөтө кыаллара буолла…
Тимофей Сметанин биир дууһалаах доҕорун Яков Стручкову кытары хайдах билсибиттэрин эмиэ Варвара Окорокова кинигэтиттэн билиэххэ син (бу кинигэ улуустааҕы бибилэтиэкэбитигэр баар, 500 ахсаанынан университеппыт кинигэ кыһатыгар тахсыбыт).
Эдэр дьон сэрии иннинэ кэпсэтиилэрэ өрүү булт сонорун, араас кыыллар, көтөрдөр, аар тайҕа сокуоннарын тустарынан буолар эбит. Тимофей доҕоругар булчут олоҕор буолар сымыйа-кырдьык, эҥин-эгэлгэ быһылааннары кэпсиир эбит. Тиһэҕэр кэпсэтиилэрэ оҕо кинигэтин айар санааҕа түмүллүбүтэ диэн ахтыбыт педагог Яков Стручков. «Сэрии биһигини атырдьах маһыныы араарбыта. Тимофей аармыйаҕа барбыта, мин хоту Абый оройуонугар учууталынан анаммытым. Тимофей аармыйаҕа сылдьан уонна кэлэн баран, бэйэтин айар үлэтин туһунан куруук суруйара, суруйбут кинигэлэрин, “Күөрэгэй”, “Егор Чээрин”, “Лоокуут уонна Ньургуһун” драматын уо.д.а., хараларын (черновиктарын) ыыталыыра. Иккис ааптарынан киллэрэбин диирэ уонна көннөрөргө көрдөһөрө. Мин көннөрөргө сөбүлэспитим, ол эрээри иккис ааптар буолартан кыккыраччы аккаастаммытым” диэн суруйбутун Варвара Борисовна кинигэтигэр киллэрбитэ баар.
Тимофей Сметанин өссө сэрии инниттэн баһаам суруйуулары бэчээккэ таһаарбыта биллэр, оҕо суруйааччытын быһыытынан биллэн испит.“Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ” өссө 1941 сыллаахха суруллан бэчээккэ тахсыбыт… Элбэхтик “Бэлэм буолга” бэчээттэнэр эбит (“Эдэр булчут”, “Көрүдьүөс күн”, “Кэлэр кэм геройа” о.д.а.), үгүс суруйааччылары кытары билсибит, өйөбүллэрин ылбыт… Сэрииттэн кэлэн баран 1945 сыллаахха “Күөрэгэй”, ”Анюта”, 1946 сыллаахха – “Эһэ өлүүтэ”, “Оҕо тайах”, “Эһэ уонна сиидэ”, “Күтэр”, “Куобахчаан күнэ”, “Куоска олоҥхото” уо.д.а... Дьиҥнээх оҕо суруйааччыта буолар уустук үлэ, ураты талаан буолуохтаах диэн суруйар Варвара Окорокова. Саха суруйааччыларыгар аҥардас оҕо литературатыгар анаан айыы бэрт сэдэх көстүү буоларын ыйар. Тимофей оҕолору олус таптыырын, ханна да буоллар, кинилэри бэлиэтии көрөрүн, оонньоппутунан барарын туһунан суруйалларын бэлиэтиир, кыыстанан баран ордук тууһуран туран айар буолбутун эппитэ баар. Барытын эридьиэстии барбаппын буоллаҕа. Оҕо интэриэһин тардар, фантазиятын сайыннарар, толкуйдатар гына суруйар мээнэ киһиэхэ бэриллибэтэ бу Тимофей Сметаниҥҥа көстөр. Ол да иһин буолуо аныгы үйэҕэ бу үйэлээх сыаннастарга санааны ууран, буолаары буолан чулуу суруйааччыбыт, ону сэргэ педагогпут Яков Стручков айымньытын таба тайанан, аныгы оҕо болҕомтотун тардан саҥа дьон киинэ айбыттара хайҕаллаах дьыала. Онон хайаан да олорор сиргитинэн аҕалан көрдөрдөхтөрүнэ тугу да быраҕан туран оҕолоргутун кытары баран көрүҥ, сыаналааҥ. Сахалыы-нууччалыы соччо билбэт да оҕо сэргиэ, хорсун кыракый уолчааны, кини түөрт атахтаах эрэллээх доҕорун, сахалыы мындыр эһээтин, кинилэр араас тургутугуааһалларын дууһатынан ылыныа дии саныыбын. Искусство абылыыр күүһэ, этэр тыла туспа дьайыылааҕа биллэр. Кэмсиниэххит суоҕа.
Людмила Аммосова.
(хаартыскалар – ааптартан уонна Сметаниннар дьиэ кэргэттэрин архыыптарыттан).
Хаартыскаларга:
Т.Е. Сметанин Покровскайга олорбут дьиэтин аттыгар Кэбээйиттэн оҕолор делегацияларын кытары кыыһа Татьяна ТИмофеевна Саха норуодунай суруйааччыта Павел Харионов-Ойуку;
«Хаҥалас» хаһыат редакциятын түмэлигэр Т.Е. Сметанин кыыһа Татьяна Тимофеевна Кэбээйиттэн делегацияны кытары;
Тимофей Сметанин оҕо сылдьан көрбүт, алтыспыт педагог С.П. Протодьяконов, Нөмүгүттэн бэтэринээр Н.М. Татаринова кэбээйилэри кытары көрсүһүүгэ “Хаҥалас” редакциятыгар.
Т.П. Сметанин 07.11.1943 с.
Т.П. Сметанин кэргэнинээн М.Г. Тарасованы кытары, 1945 г.