Саха бастакы хормейстера А.В.Скрябин 130 сылыгар
Быйыл ыам ыйын 18 күнүгэр саха музыкальнай искусствотыгар сүдү кылааттаах биир дойдулаахпыт Адам Васильевич Скрябин 130 сылын бэлиэтиэхпит.
Кылгастык билиһиннэр буоллахха, А.В.Скрябин 1896 сыллаахха ыам ыйын 18 күнүгэр Арҕаа Хаҥалас Нөмүгүтүгэр төрөөбүтэ. Дьокуускайга Духуобунай училищеҕа, Москватааҕы консерватория композиторскай факультетын научнай-музыкальнай салаатыгар үөрэммитэ, Дьокуускайга оскуолаларга, педагогическай техникумҥа үлэлээбитэ.
Адам Васильевич саха музыкальнай искусствота сайдыытыгар кылгас олоҕун анаабыта. Кини саҥа атаҕар туран эрэр тыйаатыр секциятын культурнай-сырдатар обществотын чилиэнинбыһыытынан саха музыкатын тарҕатарга хара маҥнайгыттан үлэлэспитэ. Өссө 1917 сыллаахха бастакы хуору, салгыы духобуой оркестыры тэрийбитэ, Саха национальнай ротатын духобуой оркестырын салайбыта. Адам Скрябин 1923 сыллаахха дойдубут Норуотун хаһаайыстыбатын бастакы быыстапкатыгар Саха сирин дэлэгээссийэтин уус-уран бырагырааматын ситиһиилээхтик бэлэмнээн автономияны ылыммыт өрөспүүбүлүкэбитин дьоһуннук билиһиннэрбитэ. Москваҕа баран саха ырыаларын фонографка суруйтарбыт, ырыалары аан бастакынан нотаҕа түһэртэрэн, хомуурунньук оҥорон таһаартарбыт киэн туттар музыкальнай диэйэтэлбит буолар.
1931 сыллаахха А.В. Скрябин Саха национальнай тыйаатырыгар бастакы хомус ансаамбылын тэрийбитэ, бу 30-тус сылларга педагогическай үөрэх кыһатыгар хормейстердаабыта, саха музыкальнай норуодунай инструменнарын оркестрын тэрийбитэ. Хомойуох иһин, саха киэн туттар чаҕылхай уола балыырга түбэһэн репрессия сылларыгар ыар дьылҕаламмыта, ханна сырдык тыына быстан хараллыбыта биллибэт.
Хаҥалас улууһун, өрөспүүбүлүкэ общественноһасамодеятельнай композитор, хормейстер Адам Скрябин кэлин үтүө аата реабилитацияланан норуотугар төннүбүтүнэн төрөөбүтэ 100 уонна 125 сылларын киэҥник бэлиэтээн турар. Сир-сир аайы араас тэрээһиннэр ыытыллыбыттара. Ол курдук,Нөмүгүгэ 2021 сыллаахха А.В.Скрябин аатыгарулуустааҕы улахан ыһыах ыһыллыбыта, биир дойдулаахтара Спартак Федотов аатынан норуот тыйаатырыгар Адам Васильевич олоҕуттан испэктээх туруорбуттара, Саха тыйаатырыгар Покровскай, Дьокуускай куораттартан, Ой, Уулаах Аан, Тумул, Хачыкаат, Өктөм, Чапаев сэлиэнньэлэриттэн 19 самодеятельнай худуоһунньуктарбыт түрдьэҕэ уруһуйдарынан “Дар, предназначенный судьбой” айар быыстапканы общественность үөрүүлээх мунньаҕын кэмигэр бэлэхтээбиттэрэ. Тыйаатырга Галина Кривошапко салайар Судаарыстыбаннай филармониятын, Нөмүгүттэн норуот тыйаатырын 50-тан тахса артыыстара тыыннаах музыканан ыалдьыттары көрсүбүттэрэ умнуллубат түгэн этэ.
Билигин төһө даҕаны дойдубутугар уустук кэм бүрүүкээн турдар, чаҕылхай патриот киһибит бэлиэ даататын сэмэйдик да буоллар дьоһуннук көрсүөхтээхпит.
Бу инниттэн улууспут дьаһалтатыгар анал хамыыһыйа тэриллэн А.В. Скрябин үбүлүөйдээх даататынан тэрээһин үлэтэ бара турар. Оптуорунньукка оробуочай мунньахха үлэ хайдах саҕаламмытын туһунан кэпсэтии барда, бэлиэ күнү көрсөргө туох кыһалҕалар баалларыгар болҕомтотун туһаайда, саҥа соруктары туруорда. Мунньаҕы улуус баһылыгын солб. Николай Степанов ыытта.
Туох тэрээһиннэр биһигини күүтэллэрий?
Адам Скрябин аата кэлэр көлүөнэлэргэ умнуллубаттык хааларын туһугар кини туһунан айар-сырдатар үлэ салгыы утумнаахтык барыахтаах. Онтон бу буолаары турар үбүлүөйдээх тэрээһиннэр онно тирэх буолуохтаахтара биһигини, биир дойдулаахтарын, кимнээҕэр да түмсүүлээхтик, эппиэтинэстээхтик дьаһанарбытын ирдииллэр.
Хамыыһыйа бастакы мунньаҕар тугу оҥорорго кэккэ этиилэр киирбиттэрэ. Ол курдук, билигиннэһилиэнньэ ыччата музыкальнай искусствоҕа чугас буоларын баҕарара биллэр. Онон хайдах кыалларынан бу соругу толорорго дьулуһуохтаахпыт этиллибитэ. 2012 сыллаахха Эдэр көлүөнэ тыйаатырын арыллыбыта күн бүгүҥҥэ диэри үлэлии турар.
Адам Скрябин төрөөбүт нэһилиэгэр
Ой сэлиэнньэтигэр бу үбүлүөйдээх сылгамузыкальнай оскуола салаатын арыйар баҕа баара ааспыт мунньахха этиллибитэ. Олохтоох дьаһалта, оскуола кэлэктиибэ өйүүр, үлэһит штатын көрүү ирдэниллэрин, култуура министиэристибэтин кытары Сөбүлэһии түһэрсиллэрэ наадатын көрсүһүүгэ Нөмүгү нэһилиэгин баһылыга Наум Устинов иһитиннэрдэ.
Ону сэргэ нөмүгүлэр аны сайын Адам Скрябин аатыгар ыһыах ыһыахтара, норуодунай тыйаатыр испэхтээкил туруоруоҕа. Сэлиэнньэ пааркатыгар биллиилээх биир дойдулаахпыт аатыгар өйдөбүнньүк муннук арыйар санаалаахтар. Покровскайга Адам Васильевичка анаан сквер арыллара буоллар диэн эттилэр хамыыһыйа кыттыылаахтара.
Покровскайдааҕы Искусство оскуолатыгар
Үөрэх кыһатын дириэктэрэ Вероника Алексеева биллиилээх музыкальнай диэйэтэл Адам Скрябин үтүө аатын Искусство оскуолатыгар иҥэриигэ үлэ саҕаламмытын иһитиннэрдэ.
Аны туран 1923 сыллаахха композитор Москваҕа саха норуотун үс ырыатын бэйэтэ толорон фонографка суруттарбыта баарын саатар сыыппараҕа көһөртөрөн дойдутугар төннөрөр уустук сорук турарын, манна өрөспүүбүлүкэсалалтатын, Москваҕа Саха сирин Бастайааннай бэрэстэбиитэлистибэтин көмөлөрө ирдэнэрин иһитиннэрдэ.
Таарыччы эттэххэ, Вероника Владимировна соторутааҕыта “Мир женщин Севера» өрөспүүбүлүкэтээҕи түмсүү Саха сирин дэлэгээссийэтин кырыымпаһыттарын ансаамбылын састаабыгар киирсэн Москваҕа бара сылдьан Судаарыстыбаннай музыка пуондатыгар таарыйбыта эрээри, фоно— архыып салаата Загорскай куоракка көһөр сүпсүлгэнинэн, онно өссө салайааччылара уларыйбытынан, бэйэтэ киэҥ бырагыраамалаах атын тэрээһиҥҥэ сылдьан бириэмэ ыгымынан кыаллан көрсүспэккэ кэлбитин, кэлин төлөпүөнүнэн сибээстэһэ сылдьыбытын, Адам Скрябин магнитнай носительгэ суруттарбыт айымньыларын ыларга кэпсэтии баран эрэрин иһитиннэрдэ. Биллэн турар, сүрүн тэрээһиннэр бу оскуола кыттыыта суох барбаттара биллэр — кэнсиэртэри, “Овеянные стихией музыки» курдук куонкурустары тэрийии, композитор айар үлэтин киэҥ араҥаҕа тарҕатыыо.д.а. (Ааптартан: бу туһунан сиһилии кэлин сырдатыаҕым).
А.В. Скрябин аатынан бэлиэ туттарыллыаҕа
Бу бочуот бэлиэтэ Хаҥалас улууһун духуобунай нэһилиэстибэтин тарҕатан, сайыннаран дьоһун кылааты киллэрэ сылдьар дьоҥҥо ананан бэриллиэҕэ.
Бириэмийэни олохтооһун Балаһыанньата, аныыр хамыыһыйата, эскиһэ, үбэ-харчыта быһаарыллыаҕа.
Композитор нэһилиэстибэтин, аатын үйэтитиигэ
Сүрүн үлэ манна барыахтааҕа этилиннэ. Ити фонограмманы төнүннэриини сэргэ 2021 сыллаахха “Саха” НКИК суруналыыһа Дарья Барашкова устубут киинэтин иккис чааһа тахсыытыгар көмөлөһүү, кыалыннаҕына инникитин Былатыан Ойуунускай аатынан Саха драматическай тыйаатырыгар сценарий суруйан кини туһунан айымньыны туруорууну олоххо киллэрии, А.В.Скрябин төрүччүтүн оҥоруу, сиэнэ Ю.Д.Петров Адам Скрябин туһунан бэчээккэ тахсыбыт үлэлэрин, нуоталаах ырыанньыктарын(А.В.Скрябин саха ырыатын аан бастаан нуотаҕа түһэрбит киһи), хормейстер аудио-хомуурунньугун таһаарыы, социальнай ситимнэргэ тарҕатыы, 1945 сыллаахха Кыайыы параадыгар Адам Васильевич Алампа суруйбут “Дыгын кырдьаҕас саҕаттан” хоһоонуттан мелодиятыттан композитор Д.Ф.Салиман-Владимиров Маршыгар киллэриитин сырдатыы, бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ композитор, хормейстер, мелодист биобиблиографическай ыйынньыгын бэлэмнээһин о.д.а. соруктар тураллар.
Адам Скрябин саха норуодунай инструменнарын тарҕатыыга сүдү кылааттаах киһибит буолар. Кини аан бастаан хуору тэрийбит эрэ киһи буолбатах, бүтүн оркестры атаҕар туруорбут, хомусчуттар ансаамбылларын олохтообут үтүөлээх. Онон быйылгы сыл тэрээһиннэригэр хомус, кырыымпа тыаһа иһиллиэҕэ, манна Төхтүргэ Николай Шишигин тэрийсибит «Кэскил” хомусчуттар ансаамбыллара сүрүн күүс буолуоҕа күүтүллэр.
Киэн туттар биир дойдулаахпытыгар Адам Васильевич Скрябиҥҥа анаммыт бастакы тэрээһиммит Покровскайга Өлүөнэ эбэбит мууһун көтөҕүүтэ муус устар 16 күнүгэр Көмүөл бырааһынньыгынан, улахан кэнсиэртээх, элбэх ыалдьыттаах общественность мунньаҕынан арыллара сабаҕаланарын иһитиннэрэбин. “Кэрэ Аан дойдуну быыһыа» диэн бэргэн этии олоххо киириэҕэ.
Людмила Аммосова,
хаартыскалар – ааптартан уонна А.В.Скрябин аймахтарын архыыптарыттан.
