Санаа ситимэ
Былыргыттан сахалар сүөһү иитэбит. Биһиги өбүгэлэрбит айылҕабыт киртийбитин көрөнойууру, алаастары өртүүллэрэ. Былыр даҕаны уотбарар этэ. Ол уоту өбүгэлэрбит кичэйэн маныыллара. Баһаар кэнниттэн хонууга, алаастарга сибиэһэй от бөҕө үүнэр этэ. Өбүгэлэрбит үчүгэй оту үүннэрээри, саас от-мас көҕөрөн эрдэҕинэ, сир дойду куурбутун кэннэ, өртүүллэрэ.
Оҕо эрдэхпинэ, 6-7 саастаахпар, алааска олорорбут. Саас абаҕам Иванов Дмитрий Дмитриевич-Борой алааһын тулатын, ойуурун иһин өртүүрэ. Онно мин киниэхэ туос тутааччынан сылдьарым. Ойуур иһин бүтүннүүтүн уоттуур этибит. Билигин өйдөөтөхпүнэ хас саас аайы өртөнөр буолан, сир-дойду, ойуур иһэ халыҥ гына сэтэрбэт этэ. Өрт уота былырыыҥҥы кур оту сиэн кэбиһэр, онон былыр ойуурга тиит мас хойуутук үүнэрэ. Ол тиит мас төрдүн, саркаах хатырыгын уот сиэн хоруо оҥорор, оччоҕуна үөһэ тиит оройугар баһаар уота өрө тахсыбат буолан, үөһэнэн барбат этэ. Тиит мас анна хоруо буоллаҕына, маһы сиир үөннэр үөһэ тахсан мутукчатын, сэбирдэҕин сиэбэттэрэ, онон маспыт чэгиэн буолара, эмэҕирбэтэ. Сааскы өртөөһүҥҥэ саҥа үүнэн эрэр оту уот сиэн, силистэрэ арахсар. Хас силиһин аайы биирдии от үүнэр буолан, хойуутук үүнэрэ. Оҕо эрдэхпинэ, от быыһа барыта алаас саҕатыттан саҕалаан дьэдьэн буолара. Кыра уол эдьийдэрбин батыһарым. Дьэдьэн бөҕөнү сиэн баран, хойуу от быыһыгар утуйан хаалар этим. Эдьийдэрим ыаҕыйаларын толорон баран, бырааттарын хойуу от быыһыттан нэһиилэ көрдөөн булар буолаллара.
Былыр саас өртүүр эрдэхтэринэ, сайын арааһынай сэбирдэх от, ньуолах от, сиибиктэхойуутук үүнэр буолан, куобах, мас көтөрө, ойуур кутуйаҕа, тыҥырахтаах көтөр арааһа үөскүүрэ. Тойон кыыл алаас тулатыгар, үрэхтэр салааларыгар эмиэ баар буолара. Модьу атах элбэх этэ, сиэмэх кыыл улардьыт диэн көтөр эмиэ. Кини ойуур иһигэр баар кыыллары барытын сиирэ. Куобах, кутуйах элбэх буолан, сиэмэх элбэҕэ. Холобура, бөрө, саһыл, бэдэр, сиэгэн уонна кырынаас, солобуй.
Сайын барахсаҥҥа
50 сыллардаахха колхуостаахтар ынахтарын күҥҥэ түөртэ ыыллара. Билигин өйдөөтөхпүнэ, алаас саҕатыттан саҕалаан от бөҕө үүнэрэ. Ынахтар ыраата барбакка, күөх оту чаас курдук хабыалаан, тотон киирэллэрэ. Ол саҕана от күөх буолан, ньаалаҕай, күлүмэн күүскэ үөскүүрэ. Күнүскү ыамҥа диэри ынахтар куттанан ойуурга барбат этилэрэ. Түүн үөн хаптайдаҕына, олус ырааппакка ойуурга киирэн аһыыллара. Сылгылар алаас тулатыгар, иччитэх алаастарга үөнтэн куотан өтөхтөргө булууктууллара.
Күһүн, тымныы түстэҕинэ, идэһэ өлөрүүтэ саҕаланар...
Уопсай холкуос эттэрин оҕолорго манаталлара. Ол саҕана ыт аҕыйах этэ, ол гынан баран чооруос, барабыай чыычаах элбэх буолара. Эт үрдүгэр түһэн саахтыыллара. Сэмсэ эт ылаарыбыт, маныыр этибит.
Дьахталлар, эмээхситтэр ынах, биэ иһин ырыталларыгар, оһоҕосторуттан биир эмэ үөн түстэҕинэ, алааспыт үөннүрбүт, саас аайы өртүөххэ диэн кэпсэтэллэрэ.
Ол саҕана былыргы баайдар куоталаһан ат оҕуһу биир, икки сыл курулуур идэлээхтэрэ. Икки сыл куруламмыт оҕус иһин сыатын ыйаатахтарына икки—үс буут сыалаах буолара. Оннук оҕустар кэпсээҥҥэ киирэллэрэ. Үчүгэйдик өртөммүт ойуур иһигэр түүн өртөөн аһаталлара. Күнүс күн уотуттан саһыаран балбаан иһигэр, сөрүүҥҥэ туталлара. Сорох дьон саһыарбакка, куйааска тутан, оҕустарын сыалара ууллан, сорҕото өлөрө. Онон өртөммүт сибиэһэй окко сылгылар иккилии-үстүү илии (тарбах) хаһалаах буолаллара. Субан, ынах сүөһү этин быыһа тастаах сыа буолара. Биһиги былыргы өбүгэлэрбит өрт уотун сүөһү, сылгы иитиитигэр сатаан туһаналлара. Айылҕа кыыла барыта уойара-тоторо.
Билигин өртөөһүнү бобуу 60 сыллардаахтан күүскэ саҕаламмыта. 60-70 сыллар тухары өртөммөтөх ойуур иһэ халыҥ гына сэтирдэ. Мэччирэҥ сир барыта үөннүрдэ, ол иһин сылгы-сүөһү иэдэйдэ. Ойуур иһигэр биир да салаа от даҕаны, отон даҕаны үүммэт буолла, сэтэрэн. Онон кутуйах, куобах эһиннэ. Куобах, кутуйах суохбуолан тыҥырахтаах көтөр, аһыылаах сиэмэх кыылаҕыйаата.
Билигин хайдах сатаан өртөөн былыргытыгар төнүннэриэххэ сөбүй?
Итини биир сылынан быһаарбаккын. Сыл аайы өртөөтөххө, 30-40 сылынан уруккутугар түһүөн сөп. Билигин даҕаны алааска көһөн тахсан сайылыыр дьон бааллар. Алаастарын тулатын кинилэринэн, оттонор үрэхтэри дьону туруоран өртөтүөххэ. Билиҥҥи кэмҥэ баһаары утары охсуһар тэрилтэлэр элбээтилэр. Холобура, МЧС, лесхозтар, олохтоох дьаһалталарга, ыраах, киһи тиийбэт сиригэр, үрэхтэргэ сир быһан биэрэн, бу тэрилтэлэргэ үллэртээн өртөтөр гына дьаһаныахха. Билигин ити тэрилтэлэр техника арааһынан хааччыллаллар, ханна баҕарар тиийэн, сөптөөхтүк тэринэн өртүөхтэрин сөп. Хас саас, сайын аайы өртөнөр буоллаҕына, сэтэрбит сирдэр барыта бөхтөрө-сыыстара, лааҥкылара ыраастанан, ити кэнниттэн 2-3 сылынан тороххой, кучу оттор үүнүөхтэрэ этэ. Кыһыҥҥы хаар саба баттаан, сайын түүнүгүрэн туох да үөскээбэт буолар. Ону сааскы баһаар суох оҥорор. Ол кэнниттэн ыркый ойуур бөҕө элбиир. Ойууру МЧС—тар, лесхозтар просека солоон убатыахтаахтар. Билигин бырабыыталыстыба сири-дойдуну биир халыып курдук көрөр, онтон сир-дойду тус туһунан оттоох-мастаах. Саха сирин сүөһүтэ дэриэбинэбит тулатын сиир, онон баһаар барбат. Сайын тиит төрдө хоруорбут, өртөнөр буоллаҕына, үөһэнэн уотбарбат. Куйаас түстэҕинэ тиит мас көөнньөн, спиртовай ууну таһаарар. Ол иһин верховой уот барар. Тыал үрдэҕинэ, мастан маска уот ыстанар. Онон өртүүр наадалаах. Былыр ойуур күп-күөх буолара, соҕуруу дойдуга испиэскэлииллэр. Кураанах маһы урут ойуур иһиттэн булбат этибит, барыта үөл мас буолара. Хатырыгын суллаан, мас хаттаҕына, дьэ хаппыт мас тиэнэн оһоххо оттор этибит.
Сайын аайы баһаар бөҕөтө буолар. Хас эмэ тыһыынчанан гектардаах сиргэ уот барбыт ойуурун хостон өртүөххэ наада, ол охтубут маһын, лааҥкытын ыраастыыр. Ол кэнниттэн от бөҕөтө үүнүө, куобах, мас көтөрө бөҕөтө үөскүө этэ. Ити кыыллар үөскээтэхтэринэ тыҥырахтаах көтөр, аһыылаах кыыл баар буолар. Былыр биһиги өбүгэлэрбит өртүүр эрдэхтэринэ, алаас тулатыгар, үрэхтэргэ куобах бөҕө үөскүүрэ. Куобах элбэхтик үөскээтэҕинэ, хаһан даҕаны сүппэт, 5-6 сыл буолан баран куобах 70% ыалдьан өлөр, хаалбыта, 2-3 сыл буолан баран эмиэ мэнээктиир. Билигин саанан эстилэр диэн этэллэрэ сыыһа, урут күһүн аайыкуораттан, нэһилиэктэртэн тахсан сүүрбэччэлии, отуччалыы үрүйэлэр систэригэр куобаҕы күрэтэн бултууллара. Онно 2000 тиийэ куобаҕы өлөрөллөрө. Онон былыргы биһиги өбүгэлэрбит өртүүр ньымаларын үөрэтэн, сатаан туһаныахха наада.
Улахан Аан олохтооҕо, 84 саастаах үлэ бэтэрээнэ, кадровай булчут Василий Иванов