Баартыйаларга
Покровскайга ыытыллыбыт «Биир ньыгыл Россия» политическай баартыйа Хаҥаластааҕы олохтоох салаатын «Түмүк баар!» («Есть результат!») Форумугар улууспут баһылыга Сергей Гребнев бу тэрээһин быыһык кэм түмүктэрин таһаарыыга уонна былааннаммыт сыалбытын ситиһэргэ көдьүүстээхтик үлэлиирбитигэр туһуланар диэн бэлиэтээн эттэ. Бу күн кини баартыйа саҥа чилиэннэригэр партбилиэттэрин туттарда.
«Биир ньыгыл Россия» олохтоох салаатын сэкирэтээрин солбуйааччыта Елизавета Мартынова Норуот бырагыраамата биһиги улууспутугар хайдах олоххо киирэрин туһунан киэҥ дакылааттаах кытынна. Биллэрин курдук, дойду далааһыныгар «Биир ньыгыл Россия» баартыйа Норуот бырагырааматын олоххо киллэриитин инструменынан 22 федеральнай бырайыак буолар. Онтон Саха сиригэр 18 федеральнай бырайыак олоххо киллэриллэр. Бу бырайыактар дьиэ кэргэттэри уонна аҕа көлүөнэни өйөөһүҥҥэ, үөрэҕириини, доруобуйа харыстабылын, спорду, култуураны, урбааны сайыннарыыга, ону тэҥэ табыгастаах уонна куттала суох олорор эйгэни тэрийиигэ туһуланаллар. «Баартыйа Норуот бырагыраамата — бу дойду үрдүнэн нэһилиэнньэттэн киирбит этиилэргэ олоҕуран оҥоһуллубут стратегическай докумуон. Кини уопсастыба олоҕун бары сүрүн өрүттэрин хабар», — диэн туран Елизавета Анатольевна хас биирдии бырайыакка Хаҥаласка утумнаах үлэ тэриллэрин холобурдаан, сыыппараларга тирэнэн иһитиннэрии оҥордо.
Ол курдук, «Куттала суох суоллар” (“Безопасные дороги”) национальнай бырайыак чэрчитинэн 5 сыл иһигэр биһиги улууспут нэһилиэнньэлээх пууннарыгар 798 кв. м суол өрөмүөннэннэ. 2020-2025 сылга «Умнас» массыына суолугар Дьокуускай-Покровскай-Өлүөхүмэ хайысханан асфальт-бетон суолугар 76,35 км өрөмүөн оҥоһулунна.
«2020-2024 сылларга СӨ тырааныспарын комплексын сайыннарыы» судаарыстыбаннай бырагыраама иитинэн Булгунньахтаахха 0,93 км уһуннаах уулуссаҕа, Покровскайга 1,8 км (4 уулуссаҕа), 0,884 км Нөмүгүгэ, Бэстээххэ, Өктөмҥө уулуссаларга, Күөрдэмҥэ 1,8 км киирии суолга хапытаалынай өрөмүөн ыытылынна. «Умнас» суолтан Өктөмҥө киирии суол 9,693 км, Бэстээххэ киирии суол 0,746 км сөргүтүлүннэ.
«Куорат эйгэтэ” (“Городская среда”) нацбырайыак олохтоохтор көҕүлээһиннэригэр олоҕуран тиэргэн территориятын уонна маассабай сынньанар сирдэри тупсарыыга туһуланар. Хаҥаласка бу кэм устата барыта 14 общественнай территория, 18 тиэргэн тупсарылынна. Покровскай куоракка 5 территориальнай общественнай бэйэни салайыныы (ТОС), Булгунньахтаахха 1 баар буолла. Балартан иккитэ бэйэлэрин сирдэрин-уоттарын тупсарыыгаүлэлэһэн холобурга сылдьаллар.
Баартыйа «Саҥа оскуола» («Новая школа») диэн уопсай, профессиональнай уонна эбии үөрэхтээһин, уопсай, орто, үрдүк үөрэх тиһигин сайыннарыыга усулуобуйаны тэрийиигэ туһуланар бырайыага улууспутугар эмиэ ситимнээхтик олоххо киирэр. Ол курдук, «Үөрэҕирии» национальнай бырайыак чэрчитинэн П.И. Шадрин аат. Өктөм орто оскуолатын, Төхтүргэ «Кэрэчээн» уһуйаан, Мохсоҕоллоох орто оскуолатыгар сыһыары тутуу, Улахан Ааҥҥа «Кыымчаан» уһуйаан уонна «Тыа сирин кэлимник сайыннарыы» бырагырааманан Үөдэй орто оскуолатын саҥа дьиэлэрэ тутуллан үлэҕэ киирдилэр.
«Үөрэҕирии ситимин оскуолаларын модернизациялааһын» бырагырааманан 2022-2023сс. уопсайа 429 305,57 тыһ. солкуобай үбүлэнэн Өктөмнөөҕү билим-үөрэх киинигэр, Төхтүр, Покровскай 4-с №-дээх, Булгунньахтаах, Бэстээх, Тиит Арыы, Ой, 2-с Малдьаҕар, 1-кы, 2-с Дьөппөн орто оскуолаларыгар хапытаалынай өрөмүөн ыытыллыбыта.
«Хас биирдии оҕо ситиһиитэ» федеральнай бырайык чэрчитинэн 2024 сылга И.А. Федоров аат. 3-с Малдьаҕар сүрүн уопсай үөрэхтээһин оскуолатын спортивнай саалатыгар 3 мөл. солкуобай суумалаах өрөмүөн оҥоһуллубута, Хоточчу, Кыһыл Үрүйэ оскуолаларыгар физкультуранан дьарыктаныыга анаан материальнай-техническэй база саҥардыллыбыта, «Хаҥалас» Оҕону эбии үөрэхтээһин киинигэр техническэй уонна туристскай-кыраайы үөрэтэр хайысхалар кабинеттара тэрилинэн хааччыллбыттара, “Аныгы оскуола” бырайыагынан «Точка роста» 22 киинэ баар буолла.
«Үөрэҕириигэ сыыппара эйгэтэ» федеральнай бырайыагынан 15 оскуола компьютернай кылаастарынан (МФУ, ноутбуктар), видеонан кэтээн көрөр систиэмэ видеокамераларынан уонна ааҕар блоктаах интерактивнай комплекстарынан хааччылыннылар. Биэс сыл иһигэр сынньалаҥ уонна чэбдигирдии бырагырааматынан 8427 оҕо хабылынна, оскуола автопаарката 20 автобуһунан саҥардылынна.
«Бигэ ыал» («Крепкая семья») баартыйа бырайыга дьиэ кэргэн кыһалҕаларын быһаарыыга болҕомтону тардар, общественнай тэрилтэлэри, социальнай НКО-лары, социальнай көхтөөх гражданнары бэйэтин тула түмэн, чопчу дьыала практикатын олоххо киллэрэр соруктаах. Ол курдук, Хаҥаласка 413 оҕоломмут дьон 14,68 мөл. солк. суумалаах биир кэмнээх төлөбүрү ыллылар. «Дьиэ кэргэн» эрэгийиэннээҕи Ийэ хапытаалын үһүс уонна кэлин төрөөбүт оҕолоругар 78,31 мөл. солк. суумалаах өйөбүлү 711 ыал ылла. 5 уонна онтон элбэх оҕолоох 12 ыал дьиэатыылаһыыга 44,34 мөл. солк. суумалаах төлөбүрү ыллылар. 31,678 мөл. солк. суумалаах «Үйэ оҕолоро» тус сыаллаах хапытаалы 475 ыал ылла. 38.6 мөл. солк. суумалаах үбү сир учаастагын оннугар төлөбүрү 155 элбэх оҕолоох ыал туһанна.
«Төрөөбүт дойду култуурата» («Культура малой родины») тосхол 50 тыһыынчаттан кыра нэһилиэнньэлээх куораттарга тыа кулууптарын уонна култуура дьиэлэрин материальнай-техническэй базаларын сайыннарыыга уонна саҥардыыга туһуланар. Бу тосхол иитинэн 1-кы Дьөппөҥҥө, Тумулга, Хачыкаака, Улахан Ааҥҥа култуура дьиэлэрэ уонна Покровскайга «Саргы түһүлгэтэ» Култуура киинэ 4373,3 тыһ. солк. суумалаах өйөбүлү ылбыттара. Хаҥаластааҕы киин бибилэтикэ ситимэ 15 мөл. солк., Покровскайдааҕы уонна Булгунньахтаах Оҕо искусствотын оскуолалара 8 мөл. солк. тахса сууммаҕа тэрилинэн, инструменынан хаччылыннылар.
«Россия сэлиэнньэтэ» бырайыак сыала-соруга тыа сирин сайыннарыы уонна тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын оҥорон таһаарыыны улаатыннарыыга, ас-үөл куттала суох буолуутун хааччыйыыга уонна дойду экспортнай кыаҕын улаатыннарыыга көмөлөһөр. 2025 сылга СӨ судаарыстыбаннай бүддьүөтүттэн Хаҥалас икки хаһаайыстыбатыгар хотон тутууга 33316,3,0 тыһ. солк. үп көрүлүннэ. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын кээмэйин улаатыннарар сыалтан тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарыытын өйүүргэ Граны ылыыга 4 сыл иһигэр олохтоох бүддьүөккэ 109,468 мөл.солк. үп көрүллүбүт. Тыа хаһаайыстыбатын техникатын уонна тэрилин атыылаһыыга 53 482,12 тыһ.солк. тыырыллыбыт. 2021-2022 сылларга 10 хаһаайыстыбаҕа 768,1 га быраҕыллыбыт бааһыналар 2 626,4 тыһ. солк. суумаҕа чөлүгэр түһэрилиннилэр.
«Агропромышленнай комплекс салааларын сайыннарыы уонна техническэй модернизациялааһын» федеральнай тосхол «Агростартап» граны биэрэр. Бу «Агростартап» саҥа саҕалаан эрэр аграрийдарга биир саамай туһалаах дьаһалынан буолар. Биир кыайыылаахха грант кээмэйэ хаһаайыстыба хайысхатыттан көрөн 1,5-тэн 8 мөл.солк. диэри. Үбү сүөһү, техника, тэрил, сир атыылаһыыга, ону тэҥэ инженернэй ситимнэргэ холбооһуҥҥа туттуохха сөп. Хаҥалас улууһугар 2021-2025 сс. 49 мөл. солк. тахса суумалаах грант 8 хаһаайыстыбаҕа бэрилиннэ. 2025 сыллаахха «Хаҥалас Агрохолдинг» ТХПК уонна Бырааттыы Николаевтар аат. 2-с Дьөппөн орто оскуолатын бырайыага 9 990 560,0 солк. суумалаах «Агротуризм» федеральнай граны кыайбыта.
«ОДьХХ оскуолата» («Школа ЖКХ») бырайыак иитинэн улууспутугар хаарбах уонна саахалланар кутталлаах дьиэлэртэн барыта 1870 киһи көһөрүлүннэ. Покровскай куоракка, Нөмүгүгэ, Хачыкаакка, Өктөмҥө элбэх этээстээх таас дьиэлэр тутулуннулар. 2021-2025 сс. Кытыл Дьураҕа, Өктөмҥө хочуолунайдар, Бэстээххэ уу ситимэ тутулунна.Социальнай гаастааһын чэрчитинэн 553 дьиэҕэ гаас киирдэ.
Виктор Громов: «Маассабай спорт туруктаах тиһигин тэрийэргэ төһүү тирэх буолар”
Хаҥалас улууһун Спортка управлениетын салайааччы, политсэбиэт чилиэнэ Виктор Громов баартыйа “Оҕо спорда» бырайыагынан оҕолору, ыччаттары физическэй культуранан уонна спордунан дьарыктаныыга сыһыарыыга, үүнэр көлүөнэ ортотугар чөл олох үөрүйэхтэрин үөскэтиигэ улууска кэккэ үлэ барар диир.
— «Үөрэҕирии» национальнай бырайыак «Хас биирдии оҕо ситиһиитэ» федеральнай бырайыагын олоххо киллэрии көмөтүнэн улууска икки саҥа спортивнай эбийиэк тутуллубута. Бу — Покровскай 2-с №-дээх уонна Мохсоҕоллоох орто оскуолаларын тиэргэнигэр спортивнай былаһааккалар. Бу былаһааккалары оҥорууга 1 683 тыһ.солк. үп көрүллүбүтэ. Аны туран, эмиэ Покровскайга Селекционная микро-оройуоҥҥа Олохтоох көҕүлээһиннэри өйүүр бырагырааманан футбол былаһаакката баар буолла. Баартыйа бырайыагын көмөтүнэн күн бүгүн Анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын оҕото Оҕо спортивнай оскуолатыгар дьарыктанар буоллаҕына спортивнай форманан хааччыйабыт. «Земскэй тренер» бырагырааманан Хаҥаластааҕы Оҕо спортоскуолатыгар көҥүл тустуу тренерэ кэллэ. Бу бырагыраама спортивнай оскуолаларга кадр дефицитин быһаарарга көмөлөһөр, эдэр испэсэлиистэргэ өйөбүл үлэлэрин-олохторун тэринэргэ кыах биэрэр. Өссө биир олус суолталаах бырайыагынан РФ Президенэ Владимир Путин көҕүлээбит «Спорт – норма жизни» федеральнай бырайыак иһинэн үлэлиир «Бизнес-спринт» буолар. Тыа сиригэр спордунан дьарыктанарга аныгы усулуобуйаны тэрийэргэ, олохтоохтору көхтөөх олоххо тардарга уонна өрөспүүбүлүкэҕэ маассабай спорт туруктаах тиһигин тэрийэргэ өссө биир төһүү тирэх буолар дии саныыбын, – диэтэ Виктор Прокопьевич.
Артур Протодьяконов: «Нэһилиэнньэ уһун үйэлэниитин ситиһиэхтээхпит»
«Доруобай кэскил» («Здоровое будущее”) бырайыагынан улууспутугар туох-ханнык үлэ бара турарын туһунан Хаҥаластааҕы Киин балыыһа кылаабынай бырааһа Артур Протодьяконов билиһиннэрдэ.
— Биһиэхэ «Доруобуйа харыстабыла» нацбырайыагынан Сиинэҕэ, Уулаах Ааҥҥа, Күөрдэмҥэ быраас амбулаториялара тутулуннулар, быйыл Хачыкаакка тутаары былаанныыбыт. Маны сэргэ Кыһыл Үрүйэҕэ, Чапаевоҕа, Төхтүргэ саҥа фельдшер пууннара баарбуоллулар. 2021-2025 сс. Мохсоҕоллоох уонна Өктөм балыыһаларыгар хапытаалынай өрөмүөн, Покровскайга поликлиникаҕа уонна акушерскай-гинекологическай корпуска улахан саҥардыы үлэтэ тэрилиннэ. 2025 сылга дьахтар консультациятыгар 252 аныгы медицинскэй тэрил ылылынна. Бырайыак олоххо киириэҕиттэн биһиги тэрилтэлэрбит 20 саҥа массыыналаннылар – 3 суһал көмө массыыната, 3 поликлиникаларга уонна 14 тыа сирин балыыһаларыгар ананна. Кадрдарынан хааччыллыыга үлэни эмиэ тэрийэбит. Ол курдук Покровскайга Нерюнгритааҕы медколледж филиала арыллан 29 устудьуон үөрэнэр кыахтанна, идэни баһылаатахтарына 14-дэ Хаҥаластааҕы киин балыыһаҕа үлэлии хаалыахтара. «Земскэй доктор», «Земскэй фельдшер» бырагыраамаларынан улууска 19 быраас, 14 фельдшер үлэлии кэллэ. Нэһилиэнньэҕэ диспансеризация тэрийэрбит эмиэ олус көдьүүстээҕэ биллэр. Диспансеризация кэмигэр киһиэхэ саһан сытар сүрэх-тымыр ыарыылара, искэҥ ыарыы булуллан элбэх олох быыһанна. «Уһун уонна көхтөөх олох» национальнай бырайыагынан ситимнээх үлэ тэриллэр. Бу комплекснай бырагырааманан биһиги сыалбыт-сорукпут киһи олоҕун уһунун орто кээмэйин 2030 сылга диэри — 78, 2036 сылга диэри — 81 сааска тиэрдии буолар.
«Аҕа көлүөнэ» федеральнай бырагырааманан үлэ тэриллэр
«Аҕа көлүөнэ» бырайыак биир соруга — кырдьаҕас гражданнар олохторун хаачыстыбатын тупсарыы уонна уһунун үйэлэнэллэрин ситиһии. Бу хайысхаҕа үлэни билиһиннэрэр иһитиннэриилээх Хаҥаластааҕы социальнай харалта салайааччыта Светлана Константинова кытынна. Управление 2021 сылтан «Өркэмнээх көрүү тиһигэ” («Система долговременного ухода») бэйэлэрин сатаан толору көрүммэт кырдьаҕастары уонна инбэлииттэри өйүүр соруктаах эрэгийиэннээҕи пилотнай бырайыагынан үлэлэһэр эбит. Маннык өҥөнү билигин 18 киһи туһанар. Кинилэри көрөргө-харайарга 7 социальнай үлэһит эбии үөрэҕи ааһан сиделкалыыллар.
«Историческай өйдөбүнньүк» («Историческая память»)
Бу хайысханан Г.В. Ксенофонтов аатынан улуустааҕы Кыраайы үөрэтэр түмэл далааһыннаахтык үлэлиир. «Историческай өйдөбүнньүк» бырайыагын чэрчитинэн РФ култуураҕа министиэристибэтин өйөбүлүнэн Серго Орджоникидзе 1912 сыллаахха тутуллубут музей-дьиэтэ сөргүтүлүннэ. Маны сэргэ «Култуура уонна туризм сайдыыта» федеральнай бырагыраама чэрчитинэн XIX үйэтээҕи Күөрдэмнээҕи Николаевскай таҥара дьиэтэ сөргүтүллүбүтэ.
«Быйыл биһиги олохтоох көҕүлээһини өйүүр бырагыраамаҕа «Обустройство территории музея им. Г.в. Ксенофонтова с установкой арт-композиций» бырайыагынан кыттан кыайыылаах буоллубут. Онон бу бырайыакпыт түмэл сирин-уотун киэргэтэр эрэ буолбакка, общественнай территориялары тупсарыы биир холобурунан буолуоҕа диэн бигэ эрэнэбит», — диэтэ түмэл сэбиэдиссэйэ Елизавета Мартынова.
«Түмүк баар!»
Үөһэ суруллубут бырайыактары сэргэ маассабай спорт сайдыытын, нэһилиэнньэҕэ тиийимтиэтин үрдэтиигэ туһуламмыт «Күүстээхтэр быыбардара» («Выбор сильных»), дьахталлар идиэйэлэрин, социальнай бырайыактарын уонна көҕүлээһиннэрин өйүүр “Ньыгыл Россия дьахталларын хамсааһына” (“Женское движение Единой России”) федеральнай хамсааһын, инклюзивнай уопсастыбаны тэрийиигэ уонна бары дьоҥҥо тэҥ сыһыаны өйөөһүҥҥэ туһуланар «Биир дойду – табыгастаах эйгэ” (“Доступная среда”) бырайыак, билиҥҥи уонна кэлэр көлүөнэлэргэ экологическай чэгиэн-чэбдик буолууну ситиһэргэ туһуланар «Күөх экономика» («Зеленая экономика») бырайыак, дьоҕус уонна орто урбааны сайыннарыыга туһуланар «Урбаан» («Предпринимательство») бырайыактар улууспутугар эмиэ үлэ барар.
Бүгүн бу Хаҥалас улууһугар национальнай бырайыактары олоххо киллэрии көмөтүнэн оҥоһуллар үлэ сүрүн сорҕотун эрэ ыйдыбыт. Мантан да ылан көрдөххө, чахчы, үлэ барар, түмүк да баар. Форум кэмигэр иһитиннэрбиттэринэн, күн бүгүн саҥа Норуот бырагырааматыар этиилэри хомуйуу саҕаланна.
Ольга Гермогенова.
Хаартыскалар: ааптар түһэриилэрэ уонна «Биир ньыгыл Россия» политическай баартыйа Хаҥаластааҕы олохтоох салаатын тус архыыбыттан.
