Култуура сылыгар
Г.В. Ксенофонтов аатынан улуустааҕы түмэлгэ «Хаҥалас батастара» диэн төгүрүк остуол буолла. Манна өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр тимир уустара Александр Данилов, Алексей Климовскай кытыннылар.
Төгүрүк остуол маҥнайгы чааһыгар Саха өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх учуутала, кыраайы үөрэтээччи Прокопий Романович Ноговицын Эркээни хочотуттан Ат Быраан – Истээх Быраан хаһыыларыттан археологтар мамонт муоһуттан оҥоһуллубут дуобат (добедь) фигуратын булбуттарын туһунан сиһилии кэпсээтэ. Добедь фигура, суруйалларынан, былаас символа эбит. Маны оонньуур киһи оҥоһуллубуту бэйэтин кытта илдьэ сылдьарын, пешкалара «хороох», «ачаах-ньыкаа» диэннэр диэн историческай ааттарын кэпсээтэ. Археолог Алексей Николаевич Алексеев булаттаабыт фигуралара дуоскатын кытта ХИФУ түмэлигэр баар. «Хороох» фигура 12 устуука буолар, уһуктаах төбөлөөх, чороҕор, тэҥ кээмэйдээхтэр эбит. «Ачаах— ньыыка» ачаахтаах, улахан фигура, ортотугар хотой оҥоһуулаах эбит — кыайыы бэлиэтэ. Дуобат дуоскаҕа икки эрээтинэн туруоруллар, билиҥҥи курдук үс эрээт буолбатах, 8-16 устуука фигура. Талаҕынан быстан ачаах—ньыкаа, хороҕор оҥостон төрүттэрбит оонньууллар эбит.
Прокопий Романович түмүгэр, ол аата 60-с сылларга дылы дьоммут икки эрээтинэн былыргылыы оонньоон кэлбиттэр уонна былыргы аатын дуобат – добедь диэн илдьэ сылдьыбыттар. Онон саха былыргы өйү сайыннарар оонньуута диэн билинэн “Манчаары оонньуутугар” киллэрэргэ үлэ ыытыаххайын, фигураларын уонна дуобаттарын былыргы моһуоннаах оҥоруохха наада диэн Прокопий Романович этии киллэрдэ. Саха дуобатын сөргүтүүнү саҕалаан (атына диэн икки эрээттээх) уонна дуобат фигураларын укта сылдьарга табыгастаах гына оскуолаларга, технология уруоктарыгар талах быһан аҕалан, кыһан, оонньоон бардыннар, оччоҕо дуобат оонньуутугар интэриэстэрэ үрдүө этэ диэтэ энтузиаст-учуутал — оҕолор бэйэлэрэ кыһан оҥороллорун олус астыналларын бэлиэтээн туран.
Прокопий Ноговицын иитиллээччилэрэ, Ой орто оскуолатыгар сэттискэ үөрэнэр Эрсан Титов, ахсыстан үөрэнэр Айсен Борисов, оҥорбут фигураларын билиһиннэрдэ. Покровскай куорат маннайгы нүөмэрдээх оскуолатын технологияҕа учуутала Ньургун Наумов тайах муоһуттан оҥорбут фигураларын көрдөрдө. Ол кэнниттэн Саха өрөспүүбүлүкэтин народнай суруйааччыта Павел Харитонов-Ойуку, 1-Дьөппөн оскуолатын дириэктэрэ Николай Гоголев икки эрээттээх дуобакка оонньоон көрдүлэр.
Төгүрүк остуол кыттыылаахтара Прокопий Романович этиитин өйөөтүлэр. «Манчаары оонньуулара» 2029 сылга Хаҥаласка буолларынан биһиги ону туруорсар бырааптаахпыт. Өрөспүүбүлүкэ, Хаҥалас дуобат федерациятыгар бу боппуруоска төгүрүк остуол ыытарга этии киирдэ. Маны дьүүллэһиэххэйин, туруорсуоххайын, өйүөххэйин.
Борис Протодьяконов, 2008- 2015 сылларга Ханаласка дуобат федерациятын салайаачыта.
