Саха норуотугар чулуу уолаттары бэлэхтээбит ыал бастыҥа Василий Никифорович уонна Екатерина Максимовна Ксенофонтовтар бэһис уолларын Аркадий Васильевич Ксенофонтов (14.01.1901-01.11.1941сс.), саҥа көстүбүт уонна урукку баар матырыйааллары холбуу тутан, олоҕун хронологията (ситимэ) оҥоһулунна. Онно улахан төһүү күүс буолла 2018 сыл алтынньы 9 күнүттэн 21 күнүгэр диэри Москва куоракка сылдьыбыт научнай-чинчийэр экспедиция булан, хомуйан кэлбит матырыйаалыттан, Москва к. Государственнай киин историческай архыыбын уонна СӨ Национальнай архыыбын докумуоннара, СӨ норуодунай суруйааччыта П.Н.Харитонов-Ойуку Аркадий Васильевич кыыһын Нина Аркадьевналыын суруйсубут суруктара. Бу матырыйаал барыта түмүллэн Аркадий Васильевич олоҕун кэрчиктэрин кэпсиирин билиһиннэрэбит.
Тиит-Арыытааҕы Петропавловскай таҥара дьиэтин метрическай кинигэтигэр суруллубутунан 1904 с. тохсунньу 14 күнүгэр (эргэ стилинэн тохсунньу 2 күнэ) А.В. Ксенофонтов Хаҥалас улууһун IV Малдьаҕар нэһилиэгэр төрөөбүт. (НА РС(Я). Ф.226и, Оп.14).
Николай Данилович Кузьмин, 1911 с.т., нэһилиэкпит төрүт олохтооҕо, биллиилээх радиожурналист Николай Максимовка 1989 с. биэрбит интервьютугар: “Аркадий туох да аһара боростуой, үчүгэй баҕайы мөссүөннээх, оҕонньору кытта оҕонньор, оҕону кытта оҕо этэ. Чугас ыал таһыгар дьон муһуннар эрэ Аркадий тиийэр, тиийэр да тэҥнээхтэрин кытта тустар, оҕолору туһуннарар. От үлэтигэр ходуһаҕа киирэр, киирэр да, эн хотуургун сулбу тардан ылан от охсон куһуйан ол көрө буолара. От охсоро сүрдээх, олус үчүгэй киһи этэ”.
1910 с. диэри Аркадий дойдутугар IV Малдьаҕар нэһилиэгэр Бүлтэгиргэ олорбут. Бу кэмнэргэ Петропавловскай таҥара дьиэтин иһинэн тэриллибит церковно-приходской оскуолаҕа үөрэммит быһыылаах. 1910 с. куоракка көһөн киирэр. 1919 с. бэс ыйыгар реальнай училищены бүтэрбит. Реальнай училищеҕа 1917-1919 сс. үөрэнэр кэмигэр “Саха аймах” култуура уонна сырдатар түмсүү чилиэнинэн сылдьыбыт.
1919 сылтан 1920 сыл бэс ыйыгар диэри Тиит Арыы дэриэбинэтигэр бэйэтэ баҕатынан учууталлаабыт.
1920 с. бэс ыйыттан 1921 с. бэс ыйыгар диэри А.В. Ксенофонтов Дьокуускай куоракка кооперативтар холбоһуктарыгар (Объединение кооперативов) казначейынан, онтон олохтоох профсоюзка босхоломмут сэкэрэтээринэн үлэлээбит.
1921 сылтан 1922 с. бэс ыйыгар диэри Иркутскай куорат университетын Промышленно-экономическай институтугар үөрэммит. Ол үөрэҕин кыһата сабыллан, Иркутскай уонна Москва куорат Саха АССР бэрэстэбиитэлистибэлэрин көмөтүнэн Москваҕа куорат Михаил Ломоносов аатынан Практическай механико-электротехническай институт (билиҥҥитэ Политехническай институт) инженер-теплотехник идэтигэр 1922 сыл атырдьах ыйыттан үөрэммит уонна 1929 сылга бүтэрбит. (ГЦИА Ф.Р.2002, Оп.1, д.84).
Үөрэнэ сылдьан 1926 с. Москваҕа Саха АССР бэрэстэбиитэлистибэтигэр комендант-завхоһунан, онтон кассир-экспедиторынан үлэлээбит. Ол сыл бу дьиэ подвал курдук эҥэригэр (полуподвальное помещение) хос биэрбиттэр (Садово-Спасскай уул. 16 дьиэтэ 31 кыбартыыра). Бу дьиэҕэ Аркадий Васильевич Ксенофонтов дьиэ кэргэнэ 1959 с. диэри олорбут. Манна араас кэмнэргэ саха норуотун чулуу уолаттара олорон ааспыттар. Ол курдук 1931-35 сс. П.А.Ойуунускай дьиэ кэргэнэ олоро сылдьыбыт. Билигин бу дьиэни көтүрэн баран политическэй репрессиялар сиэртибэлэригэр “Стена скорби” “оҥорбуттар.
1929 с. үөрэҕин бүтэрэн баран Аркадий Ксенофонтов ВСНХ РСФСР (Высший Совет Народного хозяйства), старшай инженеринэн үлэлээбит (группа рационализации топлива и использования при топливно-энергоотделе). Тэрилтэтэ сабыллыбытын кэннэ олохтоох промышленность народнай кэмитиэтигэр, онтон 1938 с. Москва к. «Энергопроект» трест рационализация салаатыгар үлэлээбит.
Үрдүк таһымнаах исписэлиис буолан кинини улахан турбиннай заводтарга сотору-сотору командировкаларга ыыталлар эбит. 1938 с. Алма-Ата куораттан командировкаттан кэлээтин кытта алтынньы 2 күнүгэр 1492 № бэриллибит ордерынан сэтинньи 15 күнүгэр тутуллубут. 1939 с. бэс ыйын 21 к. ПОС (Постановление Особого Совещания при НКВД) уурааҕынан Халымаҕа 5 сылга дьонун кытта суруйсар бырааптаах лааҕыр күһэлэҥ үлэтигэр ыыппыттар. Аркадий Васильевич Магадан уобалаһыгар 1939 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр тиийбит (заявление Ильиной А.А. к Прокурору СССР).
Аркадий Ксенофонтов суруйбут суруктарын көрдөххө кэргэнин, оҕолорун тустарыгар ыалдьар, кинилэр доруобуйаларыгар, хайдах олороллоругар долгуйар эбит. Кини бэйэтин буруйа суоҕунан ааҕынан, олоҕун тиһэх күннэригэр дылы кырдьыгым тиллиэ, сотору дьиэ кэргэммин кытары көрсүөм диэн бүк эрэллээх олорбут Ол гынан баран бу сталинскай репрессия ыар сыллара саамай үгэннээн турар кэмнэрэ этэ…
Суруктартан билиһиннэрэбит
“Добрый час, мои родные. Выехали из Москвы 20/VII, прибыли во Владивосток 5/IX, и находимся сейчас в этапном лагере, ждем погрузки на пароход для отправки в Колыму. По рассказам, жизнь в Колыме лучше чем где бы то ни было, даже о цынге — речи никакой. Ничего из продуктов от вас не потребуется, т.к. всего, говорят, там вдоволь. Единственно, что можно отправить, так это кубиков куриных и сухого киселя и консервов. По приезде на место сообщу местонахождение, если удастся, то радиограммой. Вообще же пишут по адресу: Бухта Ногаево, почтовый ящик № 3, заключенному… Откуда отправят по моему адресу. В письмах своих ничего лишнего, кроме как о своих и родных, не пиши. Обо мне не беспокойся, здоров, чувствую себя прекрасно. Целую всех, ребята пусть ведут себя хорошо.
Твой Аркадий”.
“Дорогие мои Надя, Нина и Игорь! Примите привет из далекого Севера. Сегодня 20/XII с.г. получил твое письмо от 26/X с приложением письма Игоря, за что приношу сердечную благодарность. Содержание письма и огорчило, и в то же время несколько успокоило. Беспокоюсь за твое здоровье в дальнейшем, выдержишь ли еще 4 года испытания — одинокой жизни? Представляю себе все трудности твоей жизни, да и к тому же, видимо, злоупотребляешь своим здоровьем в борьбе за существование.
Очень прошу, ради своих детей не перегружай себя чересчур всякими сверхурочными работами. Подорвать здоровье легче всего, а восстановить бывает трудно и даже невозможно.
Очень рад успехам Нины и дисциплинированности Игоря. Почему бы не договориться со школой о переводе Нины на дневную смену? Позволит ли твой бюджет поступление Игоря в музыкальную школу?
Да, дружок, я так же как и ты до последнего момента был уверен, что возвращусь к Вам, но, увы… 21.11 решило мою судьбу — так неожиданно и негаданно, но, однако, не будем унывать, а будем жить надеждой на скорое возвращение. До сего времени никуда жалоб не подавал, да и не знаю: на что и на кого жаловаться. Однако, придется на днях заняться этим делом.
Вот уже третий месяц на исходе, как я здесь в совхозе, а кажется, что прошли уже годы. С первых дней плотничаю, строим дома и бараки. Был в командировке в числе 8 плотников на месте заготовки леса, где кантовали бревна для вновь строящегося дома. Когда-то в молодости проводил я дни в такой же глуши, как на этой командировке: кругом леса и горы, и дикие звери. Зима несколько суровее, чем у меня на родине, морозы пока доходили до —54°—56°, говорят, достигают —60° и выше, хотя я и отвык от морозов, но переношу и терплю. Мы обеспечены зимней экипировкой полностью, все, что захватил с собой из одежды, лежит без использования и не рад, что так много привез с собой. Еще в Бутырской тюрьме приобрел я себе шерстяную фуфайку, что очень кстати. Постельным и нательным бельем мы также обеспечены, нижнее белье меняется в бане каждую пятидневку. От тебя я получил две телеграммы и это последнее письмо; относительно перевода я еще не справлялся, полагаю, что поступил на лицевой счет. Как я уже сообщал в своем первом письме — выдают в месяц 25 рублей, каждый раз с разрешения начальника лагпункта. С другой стороны необходимости у меня в деньгах нет, так как получаю якобы зарплату, напр., получил за октябрь 72 руб. — и это зависит от выработки, за ноябрь — ничего. В общем, ежемесячно буду иметь в среднем 30—50 рублей, чего вполне хватит. В остальном, в смысле писем, посылок — нет никаких ограничений, телеграммы разрешают подавать два раза в месяц, в определенные промежутки времени.
За все время ни разу не болел, здоровье пока не подводит, настроение не упадническое, живу надеждой на будущее, думаю, что все перемелется и будет мука. Зачеты отменены еще в 1937 г., возможно только досрочное освобождение в результате пересмотра дела, что и практикуется.
Ну, мои родные, живите мирно, берегите свое здоровье, не отчаивайтесь, питайте надежду так же, как и я.
Целую всех крепко. Ваш Аркадий.
Пишу на твоем бумажном конверте. Привет родным и всем, кто посылал”.
Эрэммит эрээри…
А.В. Ксенофонтов 1941 с. сэтинньи 1 күнүгэр лааҕыр балыыһатыгар өлбүт. Магаданскай уобалас Ягоднинскай оройуон Усть-Таскан бөһүөлэгин лааҕыр пуунун кылабыыһатыгар көмүллүбүт. 1998 с. олунньу 26 к. бэриллибит №3/к-23 өлбүтүн туһунан архивнай справкаҕа суруллубутунан “диагноз: рассеянный туберкулез лекгих и кишечника. Причина смерти: паралич сердца почве интоксикации”.
1957 с. сэтинньи 25 к. РСФСР Үрдүкү Суутун холуобунай дьыала ыытар Суут кэллэгийэтин справкатыгар суруллубутунан “25 ноября 1957 года дело, сфабрикованное ПОС1 (ПОС – Постановление Особого Совещания) НКВД, было прекращено за отсутствием в действиях А.В.Ксенофонтова состава преступления”. Онон Аркадий Васильевич Ксенофонтов үтүө аата ыраастаммыта.
Олоҕун ыччаттара салгыыллар
Аркадий Ксенофонтов 1922 с. Иркутскай к. Ильина Анастасия Андреевнаны билсэн 1924 с. Москва куораккахолбоспуттар. Икки оҕоломмуттар: Нина уонна Игорь.
Ильина Анастасия Андреевна (29.12.1901 – 29.12.1959 сс.) Иркутскай куораттан төрүттээх. Аҕата Ильин Андрей Ильич байыаннай биэдимистибэ үлэһитэ эбит. Ийэтэ Ильина Устинья Федоровна.
Ксенофонтовтар дьиэ кэргэнинээн Дьокуускай куоракка кылгас кэмҥэ кэлэн олоро сылдьыбыттар. Анастасия Иркутскай куорат госуниверситетын медицинскэй факультетыгар үөрэнэ сылдьан Бастакы Московскай медицинскэй университекка көспүт. Ол гынан баран, Аркадий Васильевичка кэргэн тахсан баран үөрэҕин быраҕан үлэлииргэ күһэллибит. «… В марте месяце 1925 г. поступила на работу в Представительство Якутской АССР на должность журналистки, где работала до декабря месяца 1930 г., откуда в связи с реорганизацией и сокращением была уволена. За время работы в Якутпредстве принимала активное участие в общественной жизни, была в течении 2-х лет профуполномоченным, членом группкомапредставительства, председателем экономкомиссии своего коллектива». (26.08.1939 с. Ильина А.А. автобиографиятыттан .)
Аркадий Васильевич кыыһа Нина
(16.03.1926 – 24.04.2013 сс.)
Нина Москва куорат Геодезия, аэрофотосъемка уонна картография институтун астроном-геодезист идэтигэр үөрэнэн 1948 с. бүтэрэн баран Москватааҕы аэрогеодезическай тэрилтэ вычислительнай сыаҕын инженеринэн, онтон Магадан уобалаһын “Дальстрой” аэрогеодезическай управлениятын старшай топографынан, инженерынан, старшай инженерынан, стереоцех начальнигын солбуйааччытынан үлэлээбит. Ол кэннэ НИИ Байыаннай-топографическай сулууспатын младшай научнай сотруднигынан, салгыы ССРС Миниистирдэрин Сэбиэтин геодезияҕа уонна картографияҕа кылаабынай инженерынан үлэлээбит. 1949 с. Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕар, Тумар Николай Александровичка кэргэн тахсан кыыстаах уол оҕоломмуттар.
Кыыстара Елена Николаевна
Елена 1950 с. т., Плеханов аатынан Норуот хаһаайыстыбатын государственнай институтун экономическэй факультетын бүтэрэр. Билигин РФ эргиэн уонна общественнай аһылык, потребкооперация уонна урбаан (РФ «Торговое Единство») үлэһиттэрин киин кэмитиэтин сэкиритээринэн үлэлиир. Марина диэн библиотекарь-библиограф идэлээх кыыс оҕолоох.
Нина Аркадьевна уола Сергей Николаевич Тумар (18.10.1957 гг.р.) Москва куорат омук тылын институтун тылбаас факультетын (сүрүн үөрэҕин тыла — португальскай) бүтэрэн баран Мозамбик өрөспүүбүлүкэтигэр байыаннай атташетыгар тылбаасчытынан үлэлээбит. Онтон кэлэн баран Москваҕа кэргэнинээн Лариса Тумардыын Россияҕа биллэр “Апрель” кинигэ кыһатын тэрийбиттэр, онно дириэктэрсолбуйааччытынан үлэлиир. Икки кыыстаах: Ольга 1982 с.т. уонна Мария — 1989 с.т.
Уола Игорь Аркадьевич
(27.11.1932 – 08.09.2016 сс.)
Игорь инженер-электрик этэ, 35 сылтан тахса “Гипромез” металлургическай заводтары бырайыактыыр государственнай институт электротехническай отделын салайааччытынан үлэлээбит. Анна диэн кыыстаах, Елизавета диэн сиэннээх.
2023 сыллаахха Хаҥаласка Орто Дойдуга Г.В.Ксенофонтов төрөөбүтэ 135 сылыгар ананан ыһыллыбыт ыһыахха Аркадий Васильевич хос сиэнэ Ольга Сергеевна кыыһынаан Машалыын, Верхоянскай куораттан Ксенофонтовтар соҕотох тыыннаах хаалбыт уоллара Иван Васильевич сиэннэрэ Венера Николаевна, Ноябрина Николаевна кэргэнинээн кэлэн күүлэйдээн, төрүттэрэ олорбут сирдэригэр Бүлтэгиргэ сылдьан, көрөн-истэн, билсэн барбыттара.
Биллиилээх драматург, СӨ норуодунай суруйааччыта, саха бастакы интэллигиэнсийэтин олохторун, үлэлэрин дьаныһан туран араас дойду архыыптарынан сылдьан көрдөөбүт, булбут, норуот киэҥ билиитигэр таһаарбыт Василий Егорович Васильев-Харысхал этэринэн, Аҕа дойду сэриитин иннитэн Аркадий Васильевич Ксенофонтов аатырбыт «Т-34» таанка куйаҕын тимирин оҥорорго үөрэтиспит, сыраласпыт киһи буолар.
А.В. Ксенофонтов олоҕун түһүктэрин бу урукку уонна саҥа көстүбүт матырыйаалларга олоҕуран оҥоһулунна диэххэ сөп. Ол гынан баран билбэппит өссө да элбэх, онон көрдөөһүн салҕанан барар. Билигин сиэнин Елена Николаевнаны кытта ситиммитин быспаппыт, суруйсан билсэ турабыт. Дьонун, аймахтарын олохторун үөрэтэрбитин, үйэтитэрбитин иһин кини олус диэн үөрэр, махтанар уонна өссө да кыаҕым тиийэринэн көмөлөһүөм диэн санаатын тиэрдэр. Утум салҕанар, чинчийии барар…
Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин түмэлин сэбиэдиссэйэ Раиса Степанова.
Тиит-Арыы сэл.
