Саха сирэ Россия састаабыгар киирбитэ 400 сылыгар
Соторутааҕыта Хаҥалас Бэстээҕэр тэриллэн ыытыллыбыт “Оонньоо, хормуоска! Ыллаа частушка!» фольклорнай фестивальга дьаамсыктартан төрүттээх Николай Александрович Наумов олус элбэх экспонаттаах дьиэтээҕи түмэлиттэн тус быыстапкатын көрдөрүүгэ туруорда. Таарыччы эттэххэ, кини хас да сыллааҕыта маннык быыстапканы бу нэһилиэккэ ыытыллыбыт фестивальга туруора сылдьыбыттааҕа.
Дьикти киһи Николай Наумов! Бу муус устар 24-гэр 75 сааһын туолаары сылдьар бэтэрээн барыны бары оҕолуу кэрэхсиир. Энтузиаст дьаамсыктар олохторун көрдөрөр мала-сала, туттар тэрилэ эмиэ эриэккэс. Сорҕотун биһигинньиктэр отой да саҥа көрдүбүт уонна сөхтүбүт.
— Манна өссө сорҕото эрэ баар буоллаҕа, төһөнүкыайарбынан аҕаллаҕым. Холобур, бу маннык сылабаардарым хастар даҕаны, халыҥ аймах дьоммуттан-сэргэбиттэн тиксибити мээнэ уура сырыттаҕым, онтум бу бүтүн быыстапка буолла, — кэпсиир Николай Александрович биэс араас сылабаарын көрдөрө-көрдөрө.
Балартан иккитэ кыракый, алтантан кутуллубут – элбэх да ыалдьыты итии чэйинэн күндүлээн көрүстэхтэрэ… Дьаам дьонугар маннык сылабаардар сынньаммакка итии паарынан тыынар буолаллара, маарылаҕа суулаан оргуйа турдаҕына хаппаҕын арыйа баттаан уонунан сымыыты биирдэ буһаран ылаллара. Конфоркатыгар чаанньык ууран чэй көөнньөрөллөрө. Үйэлэри уҥуордаан бөчүөркэлэри сэргэхсиппит сэттэ хормуоска кэккэлээбитэ эмиэ туспа историялаах. Николай Наумов хас биир экспонатын тохтообокко астына кэпсиир киһи, истэр эрэ баар буоллун. Хас да тэрил туохха туттулларын билбэккэ бэйэбиттэн кэлэйдим. Тирии тиириллэн оҥоһуллубут булчут туут хайыһарын син билэр эбит буоллахпына, аттыгар өйөнүллэн турар лаппааккатыныы уһун тутаахтаах тэрили торуоска буолуо диэбитим отой да атын буолан биэрдэ — маннык лаппааккы-тайахтыҥы тутаахтаах маһынан булчут киһи хапкааны иитэн баран хаарын тарыйан, суолун кистээн барар эбит. Билбэппит үгүс буоллаҕа… Эбэтэр бу дьикти кистэлэҥнээх күлүүһү, оттон бубылыргы дьон ат буолар сылгычаанын аттыыр кыптыйдыҥы тэриллэрин хантан билиэхпитий, ити эйгэттэн тэйиччи дьон. “Мэтээл” диэн ааттаан көрдөрө уурбут ытыска батар эрээри лис курдукыйааһыннаах бэчээтэ эмиэ туспа историяны кэпсиир – маннык ыраахтааҕы дьаралыга “мэтээллээх” кууллаах таһаҕаһы дьаамсык ханна даҕаны тохтоппокко, ыстаансыйаттан ыстаансыйаҕа харгыһа суох тута ыытар кытаанах эбээһинэстээх эбит! Саабылалар, кынчааллар остуолга тэлгэнэ, истиэнэҕэ ыйанан тураллара дьаам ыччаттарын бастакы Аан дойду сэриитигэрбойобуой суолларын сэһэргээн аастылар. Санатан эттэххэ, быйыл кыһын бастакы генералбыт Андрей Притузов аатын сүгэр Уулаах Аан оскуолатын үбүлүөйдээх тэрээһинигэр Николай Наумов казак атамааннарын саабылатын үөрэх кыһатын түмэлиндириэктэригэр Вячеслав Спиридоновка бэлэхтээн барыбытын сөхтөрөн турардааҕа. Умнуллубат түгэн этэ, ытыс таһыныытын ортотугар бойобуой кылааннааҕын хаатыттан ороон кылабачытан таһаарбыта!
Кэлиҥҥи оҥоһуктар буолаайаллар диэн саарбаҕалаан көрбүппэр Арассыыйа дьаралыгын ойуута саабыла кыыныгар дьэс алтанынан кутуллубут ойуутун көрдөрөн өһүргэнэ быһыытыйда… Бу боростуой дьаамсык удьуорун быыстапкатыгар акка-сылгыга, бултка-алтка, иһиккэ-хомуоска, таҥаска-сапка сыһыаннаах эгэлгэ экспонат түмүллүбүтэ ыалдьыттары сөхтөрдө.
— “Потомки государевых ямщиков” общественнай тэрилтэни төрүттээбит общественнай диэйэтэл, «Гордость России» бириэмийэнэн Саха сириттэн биир бастакынан бэлиэтэммит биир дойдулаахпыт энтузиаст Анатолий Добрянцев нуучча дьаамсыктарын фольклорун, култууратын инники күөҥҥэ таһаарбыта олус улахан суолталаах, — диир Николай Александрович. — Бу дьыалаҕа кэмигэр болҕомто туһаайыллыбатаҕа буоллар Россия империята бөҕөргүүрүгэр Сибиир бу хотугу кыраайын хас да көлүөнэ дьаамсыктарын кылаата умнуллан, симэлийэн хаалыа, онтон бу мин дьоммун кэриэстээн түмпүт малым-салым даҕаны быраҕыллан сүтэр дьылҕаламмыт буолуо этэ. Билигин ыччаттарбыт мантан көрөн дириҥ силистээх историябытын билсиэхтэрэ турдаҕа!
Инникитин өссө Өлүөнэ эбэбит кэрэ кытылыгар турар дьаамсыктар дэриэбинэлэрин туристарбыт быһа ааспаттарын туһуттан хаҥаластар уопсай дьыалаларыгар кыттыһан Николай Наумов дьиэтээҕи түмэлиттэн саҕаланан Бэстээххэ даҕаны история биир дьоһун кэрэһитэ да баар буоллаҕына көҥүл.
Кырдьык, үтүө дьыаланы кэнчээри ыччакка хаалларар буолбут Николай Наумов. Экспонаттарын сиэнэ, уончалаах уолчаан Кирилл Винокуров, даҕаны эһээтин үтүө дьыалатын салгыах курдук. Оннооҕор ырыаҕа-тойукка кыахтааҕа бу фестивальга кыттыытынан көһүннэ. Эһээтин хормуоскаҕа доҕуһуолунан былыргы ырыаны ыллаан лауреат аатын ылла! Кини эмиэ бу хас биирдии экспонат тугу туоһулуурун билэр киһи буолара саарбаҕа суох, ону сэргэ күндү киһитэ тоҕо Атамаанынан ааттаммытын.
Николай Александрович “За службу казачеству” уордьанынан, “ЗОО лет. Якутский казачий полк”, “Петр Бекетов” мэтээллэринэн, ону сэргэ “Ставрапольский казачий крест”, “За волю и веру” уонна “З85 лет Якутия с Россией”, “В ознаменование 275-летия со дня становления Иркутско-якутского почтового тракта” бочуот бэлиэлэринэн наҕараадаламмыт Хаҥаласка соҕотох кэриэтэ киһи буолуо. Онтон “Оонньоо, хормуоска! Ыллаа, частушка!”, “Үйэлээх үгэспит туругурдун!” өрөспүүбүлүкэтээҕи фольклорнай фестиваллар лауреаттарын аатын хаста да ылбытын дипломнара туоһулууллар. Маннык энтузиастар баар буоланнар, Бэстээхтэн Кирилл уолчаан, Сиинэттэн Николай Нечаев курдук утуму салҕааччылара үүнэн тахсан эрэллэринэндьаамсыктар фольклордара умнууга хаалбат дьылҕаланна. Николай Наумов бу ааспыт фестивальга бэстээхтэр “Сударушка», оҕолорун «Родничок» ансаамбылларыгар хормуоскатынан доҕуһуоллаан көрү көҕүлүттэн тутуста. Барыта – тус баҕатынан, дууһата ылынарынан.
Дьоруойбут, дьиҥинэн, култуураттан тэйиччи эйгэ киһитэ. Кылгастык билиһиннэрэн ааһар буоллахха, Николай Наумов Бэстээх ыччата.
Оскуола кэнниттэн кини уон алта сааһыттан “Промстрой” ТМУ сибээс электрик-слаботочник үөрэнээччитинэн үлэтин биографиятын саҕалаабыта, икки сыл аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран суоппар идэтигэр үөрэнэн үһүс кылаастаах суоппарынан “Якуттяжстрой” тэрилтэ автобазатыгар үлэлээбитэ, “Д” категориялаах автобус суоппарын идэтин баһылаабыта, бастакы кылаастаах суоппарга тиийэ үүммүтэ. Олоххо көхтөөх бүгүрү үлэһит, норуот киһитин самовальщиктар иккис биригээдэлэрин салайааччытынан анаабыттара. Николай Наумов ити курдук биир тэрилтэҕэ 33 сылтан ордукүлэлээбитэ. 2003 сыллаахха кини төрөөбүт Бэстээҕэр кэлэн 101-с №-дээх баһаарынай чааска суоппарынан үлэҕэ киирбитэ, кэлин караул начаалынньыгынан, салгыы спасатель (быыһааччы) идэтин баһылаан (үөрэнэр хаһан да хойут буолбатах, Николай өссө дайвингынан дьарыктанар этэ) 101-с баһаарынай чаас начаалынньыгын солбуйааччытынан үлэлээбитэ. Бу тухары общественнай олохтон туора турбат, олохтоох Сэбиэккэ дьокутаатынан талылла да сылдьыбыта, “Сударушка” ансаамбылыгар хормуоскалыыр, билигин “родничоктары” култуура үлэһитэ Валентина Ходжавалыын фольклорга уһуйаллар.
Николай Александрович олоххо көхтөөх көрүүтүн толору өйүүр кэргэнинээн Людмила Анатольевналыын кыыстаахтар, сиэннэрэ Кириллэриттэн күннэрэ тахсар. Наумов-Атамаан казактартан төрүттээҕинэн киэн туттар, лампаастаах бүрүүкэтин, кокардалаах папаахатын кэтэн таҥнан-симэнэн олоҕор аргыс оҥостубут хормуоскатын кыбыммытынан улууспут тэрээһиннэригэр өрүү кытта сылдьарын элбэхтик сөҕө-махтайа уратытык көрөн бу эһиэхэ билиһиннэрэбин. Маннык общественниктардаах буоламмыт чуҥкуйар кэм суох, олох салҕанар, история бигэтик оннун булар.
Людмила Аммосова.
Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.
