Сиэр-майгы
Саха киһитэ оҕотун бүтүн олоҕунан иитэр. Мин үөрэҕэ суох сааһырбыт саха дьонугар иитиллибитим. Ону-маны өйдүүр буолуохпуттан дьонум: «Уҥуохпутун көтөҕөр, ааппытын ааттатар киһини иитэбит», — диэн этэллэрин өйдүүбүн уонна ону толорор санаалаах улааппытым. Кинилэр бу үрдүк баҕа санаалара үйэттэн үйэҕэ бэриллэн испит өбүгэлэрбит өлбөт-сүппэт үгэстэрэ буоларын кэлин улаатан баран өйдөөбүтүм. Төрөппүттэрин тыыннаахтарыгар ытыктыыр, «ол дойдуга» бардахтарына үчүгэйдик харайбыт дьон тустарынан үтүө кэпсээн курдук тарҕанара: «Барахсаттар, кырдьар саастарыгар үчүгэй оҕону ииппит буолан кырдьар кыһалҕатын билбэтилэр, оҕолоро ааттарын ааттатар киһи буолбут, көмүс уҥуохтарын дьикти үчүгэйдик харайда». Оннук оҕо кыра дьон кыһалҕатын өйдүүр, кинилэр олохторунан олорор. А.И. Софронов Дьадаҥы Дьаакабынан этитэр: «Эһэҥ бокуонньук этэр буолара – бу кыра уолгуттан үчүгэй киһи тахсыа, уҥуоххун кини көтөҕүө. Үөрэхтээх киһи буоллаххына кыра дьон кыһалҕатын, наадатын өйдүүр, кинилэр иннилэригэр турар киһи буолаар».
Кырдьаҕаһы көрүү-истии, тиһэх суолугар атаарыы оҕо иитиллибит иэһи төлүүрүн быһыытынан өйдөнөр. Төрөппүттэр ол инниттэн кырдьаҕастарга бэйэлэригэр ытыктабылы, тус бэйэ үтүө холобурун оҕолоругар көрдөрүү курдук ирдэбилинэн салайтараллара, оҕону иитиигэ бүттүүн олохторун аныыллара. Оннук холобурунан бар дьоҥҥо үтүө сыһыанынан ытыктабылы ылыы буолар. Ол иһин кинини сатаан кэпсэтэргэ, дьон тугу кэпсэтэрин өйдөөн истэргэ, истибити хомоҕойдук кэпсииргэ үөрэтэллэрэ.
- Кэпсээниҥ?
- Суох, эн кэпсээниҥ? – диэн диалогтан саҕалаан киһи олоҕор болҕомтолоох буолууну, киһини ытыктааһыны иитэллэрэ, мантан саҕалаан дьон-сэргэ хайдах олорорун, аан дойдуга туох буола турарын кытта кэрэхсээн сэһэргэһэллэрэ. Ити барыта оҕо өйө-санаата сайдыытыгар, киһи-аймах олоҕор кэрэхсэбили үөскэтиигэ ураты суолталааҕа, норуотун олоҕунан олорорго оҕону бэлэмниирэ.
Киһини убаастааһын, ытыктааһын үтүө үгэһинэн чэй иһэ-иһэ ирэ-хоро кэпсэтии буолара. Оҕо ыалга сылдьан кэллэҕинэ оҕоттон сонуну кэпсэтэ үөрэтэллэрэ. «Көр, оҕобут баар буолан сонуну иһиттэхпит», — диэн хайҕаатахтарына оҕо дьон кэпсэтэрин истэ үөрэнэр, илдьити лоп-бааччы тиэрдэргэ кыһаллар. Дьэ ити курдук оҕо истэр уонна барыны өйдүүр, ситимнээхтик саҥарар дьоҕурдарын сайыннараллара.
Саха ыалыгар киһини ытыктааһын уонна дьон убаастабылын ылыы оҕоҕо кыра сааһыттан иҥэриллэрэ. Ол курдук оҕо куһаҕаны оҥордоҕуна дьон көрүө, куһаҕаннык тылластаҕына киһи истиэ диир буолаллара. Онон үрдүкү суут тулалаан турар дьонуҥ буоларын кыра сааскыттан иҥэринэн улаатаҕын. Киһи сиилиир быһыытын оҥордоххуна саатаҕын, дьон тыла тохтообут киһитэ дьоло суох буоларын өйдүүгүн. Куһаҕан тыл-өс иҥэриттэн сэрэнии, сиэрдээхтик олоруу үрдүкү ирдэбилинэн буолара.
Дьон-сэргэ үтүө холобурдарыгар иитии төрөппүттэриҥ кэпсииллэриттэн, бэйэлэрин майгыларыттан саҕаланара:
- Көр, Көстөкүүн оҕонньордоох уоллара үөрэнэн кэлбит. Учуутал буолбут. Барахсан оҕо эрдэҕиттэн сайаҕас, боростуой, оттомноох киһи этэ. Тупса да улааппыт, кэпсээнэ-ипсээнэ дэлэйбит. Ону истэн олорон хааллым.
- Бартыһаан Баһылайдаах кыыстара Шура үрдүк үөрэххэ киирбит. Үөрэхтээх буолар кыыс. Колхуоска бухгалтердаан быйыл кыһын абыраата диэн дьон олус хайҕаатылар.
- Тооскур уола Уйбаан соҕуруу летчик үөрэҕэр барбыт. Оройуоҥҥа салайар үлэҕэ үлэлээн испитэ. Онно да бука ситиһиилээхтик үөрэнэрэ буолуо, ис иһиттэн сытыы, барыга дьоҕурдаах буола улааппыт этэ.
- Ньукууһа уола музыка үөрэҕэр куораттыыр буолбут, кинитэ суох үҥкүү буолбат этэ. Оҕо эрдэҕиттэн мандолинаны олус үчүгэйдик тыаһатара. Артистар тахса сылдьан талаанын таба таайбыттар.
Дьэ ити курдук үрдүк ситиһиилэринэн киэн туттан дьонуҥ кэпсэтэрэ өйгөр-санааҕар сөҥөрө, бэйэҥ дьоҕургун буларыгар олугу уурара.
- Эн ким буолуоҥуй?
- Учуутал. Алексей Константинович курдук үөрэнэ барыам.
Кырдьаҕаһы, киһини ытыктааһыҥҥа болҕомтолоох буолууга ирдэбили тоҕоостоох кэмин көрөн туруораллара.
- Кырдьаҕас киһи баарыгар мээнэ саҥарыма, мэниктээмэ, иннигэр киирэн элэҥнээмэ.
- Кырдьаҕастан махталын, алгыһын ылар гына сырыт.
- Ийэҕэр, аҕаҕар көмөлөһөн үөрдэр буол.
- Кырдьаҕас киһи тылын истэр, сорудаҕын толорор буол.
- Киһи, дьон туһунан куһаҕаны саҥарыма. Быдьар тылы туттума. Итинник саҥара үөрэнэн хаалыаҥ.
Куһаҕаннык тыллаһыы аньыылааҕын, тыл сэттээҕин, сэттээҕи саҥарар бэйэҕэ таайарын өйдөтөн эттэхтэринэ, киһи куттана саныыр буолан алҕаска куһаҕаннык быһыыланнаххына, саҥардаххына хомойор курдук буоларыҥ, ийэҥ, аҕаҥ эппиттэрэ өйдөнөн кэлэрэ.
Киһи өлбүтүн да иһин киниэхэ үтүө сыһыан, ытыктабыл хаһан да сүтүө суохтааҕын, өлбүттээхтэргэ аһынан сыһыаннаһыы баар буолуохтааҕын, хомолтону үллэстии санаатын иитэллэрэ.
Киһи өллөҕүнэ, кини олоххо үтүөнү оҥорбут олоҕун кэпсээн, үтүө санаа, үчүгэй быһыы үйэлээҕин ахтыһаллара.
- Бокуонньук күлэн-үөрэн киирэрэ бу баарга дылы. Барахсан ыалдьан да баран оҕолорун, дьонун туһугар үлэлии сылдьаахтаабыта. Инньэ гынан оҕолорун барытын ыал оҥортоон дьиэлээтэ. От кээһэрбитигэр кэлэн көмөлөһөн абырыыра. Барахсан үлэһит киһи этэ.
- Ыалбыт эһэлэ өлбүт. Улаханнык саҥарыма. Дьааһык киэһэ оҕо мэниктээбэт баҕайыта.
- Киһи оҥуоҕун таһыгар улаханнык саҥарыма. Киһи уҥуоҕун үрдүнэн хаамыма, дьоннор уҥуохтарын тарбаххынан ыйыма, тарбаҕыҥ “көрөр” буолуо.
- Киһи уҥуоҕун таһыгар улаханнык саҥарыма. Киһи уҥуоҕуттан тугу да ылыма, илиигинэн тыытыма.
- Өлбүттээх ыалга сылдьыма, кирдээх ыалга сылдьыбыт киһи булда ханар.
- Бокуонньук малын тыытыма.
- Тулаайах хаалбыт оҕону дьиибэлээмэ, атаҕастаама, аньыыта бэйэҕэр эргийиэ.
- Өлбүтү сэтэрээмэ, тыл сэтэ бэйэҕэр тиийиэ.
- Өлбүт кэриэһин толорор туһугар тугу да харыстаабат куолу.
Дьиэ кэргэҥҥэ аһыныгас, харыстанньаҥ буолуу туһунан кэпсэтиһии тахсааччы: ынаҕы онон-манан эпчиргэлээбэт, охсубат буоларга үөрэтэллэрэ: эрэйдээҕим сыыһа, оҕомсоҕо бэрт, тиийэн кэлээхтээбит, ыанньыйдаҕа буолуо, үүт-сүөгэй абыраталаата. Сылгыбыт чыычааҕа кэлбит, ат хаһаатыгар уйаламмыт, үргүппэт буол, тыытыма, чыычаах кырыаҕа, чыычаахтан ордук кырыыстаах көтөр суох. Барахсан кырата да бэрт буолаахтааҕа, көмүскэнэрэ эрэ аһыныгас сүрэҕэ буолаахтааҕа, чыычаахтар дьиэ таһыгар бааллара сэргэх, киһи сүргэтэ, санаата көтөҕүллэр.
Тыҥырахтаах көтөр уйатын тыытыма, аньыы. Көтөрдөрү ити курдук ахсыыларынан ааҕан билэргэ, саас көтөр кэлиитэ дьиэ кэргэҥҥэ сонун кэпсээн, көтөрдөрбүт уйаларыгар төннүүлэрэ туспа үөрүү курдук буолара. Тыаҕа, алааска олорор эрдэххинэ, онно баар көтөрдөргүн чугас билсэр ыалларыҥ курдук саныырыҥ айылҕаҕа үтүө сыһыаны, тапталы үөскэтэрэ. Сылгы да, ынах да үчүгэйдик сыһыаннаһары, бүөбэйдиири билэр буолан, эйиэхэ оннук сыһыаннаһаллар.
Хаптаҕас, моонньоҕон уктарын сиппитин кэннэ бэркэ сэрэнэн хомуйаҕын. Хас биирдии оннук ук бөлкөйдөрүн ааҕа билэҕин, кэлэр сылга эмиэ ампаардаах аһыҥ курдук харыстаан хомуйаҕын. Киһи да айылҕа оҕото буоллаҕа, үөскээбит айылҕатын харыстаан сыһыаннаһар буолан, айылҕа эйиэхэ оччонон үтүөнү оҥорор буолан үйэлэрин уҥуордаан омук быһыытынан сайыннахпыт.
Оҕону үлэҕэ иитии бэйэтин оонньууруттан, оронуттан, дьиэтиттэн, тиэргэниттэн саҕаланар. Дэлэҕэ да дьон “бу алаһа дьиэттэн иитиллэн киһи буолбутум” диэн кэпсиэхтэрэ дуо?
Дьиэ кэргэҥҥэ оҕо туһа киһитэ буолууга – саамай бастакы үөрүү.
- Көр, оҕом туһа киһитэ буолбут.
- Оҕом көмөлөһөн үлэбитин эрдэ бүтэрдибит. Кини суоҕа буоллар букатын хойутуо эбиппит.
- Соҕотоҕун үлэлиирдээҕэр оҕобунаан үлэлиир быдан ордук.
- Ыалларбыт уолаттара улаатан отторун кэмигэр бүтэрдилэр. Хаһан мин оҕом улаатан оттоһор киһи буолар.
- Оҕобут ийэтинээн ынахтарын ыан, астарын астаан барытын бэлэм гыммыттара.
- Көр, оҕом дьэдьэннээн эһэтигэр дьэдьэн амсаттаҕа үһү. Эһэтэ махтаныы бөҕө.
Туһа киһититтэн саҕалаан олоххо, үлэҕэ бэлэмнээһин саҕаланар. Маныаха бу үлэ кимиэхэ туһалааҕын, үлэнэн тыыннаах буолуу, олох иһин охсуһуу, айымньылаахтык, эппиэтинэстээхтик сыһыаннаһан бэйэ, норуот туһугар уйгуну оҥоруу өйдөбүлэ кыра саастан иҥэриллэр. Онон үлэ олоххо наадыйыы быһыытынан өйдөннөҕүнэ үлэни толорорго өй-санаа өттүнэн бэлэмнэнии ыытыллара.
Мин дьонум үлэнэн буруйдааһыны, күһэйэн үлэлэтиини туттубат этилэр. Бэйэлэрэ да ис санааларыттан үлэлии-хамсыы сылдьаллара. Хайдах эрэ үлэ уонна сынньалаҥ, үлэ уонна оонньуу дьүөрэлэһэр курдук буолаллара. Үлэни наһаа эбээһинэс гыммакка бары көх-нэм буолан саҕалыыллара, толороллоро. Солото суох кэмнэригэр сорудах баар курдук буолара. Сүрэҕэ суох буолуу, ыһыллан олоруу, үлэни тоҕуу бар дьон ортотугар сааттаахтык көстөрүн өйдөбүлэ өйбөр-санаабар кытаанахтык иҥмит.
Сахалар дьиэ үлэтигэр көмөлөөх киһини хайҕаан «бүгүрү киһи» диэн кэпсэтэллэрэ уонна оннук бүгүрү киһи буоларга үөрэтэллэрэ.
«Күтүөт уоллара бүгүрү киһи, кыыстарын дьолугар түбэспит» диэн хайҕалы истэн улааппытым, оннук киһи буолбут киһи диэн баҕа санаа миэхэ умнуллубат кэпсэтии өйбөр, хааммар олохсуйан хаалбыт быһыылаах. Киһи дьон ортотугар олорор, дьон хараҕын далыгар сылдьар, ол буолар үрдүк таҥара, көтүллүбэт ыйаах.
Николай СОЛОВЬЕВ, педагог, общ. кэрэспэдьиэммит.
«Төрөөбүт хомултаным» кинигэттэн, 2004 с.