Саҥа кинигэ
Соторутааҕыта Хаҥалас уустарын төрүччүтүгэр “Наследие хангаласских родов. Через время и пространство» диэн 2024 сыллаахха сэтинньигэ Өктөмҥө ыытыллыбыт научнай-практическай конференция түмүгүнэн дьоһун кинигэ таҕыста. Конференция кыттыылаахтара Тыгын Дархан курдук чулуу дьонун, хатыламмат үгэстэрин инники тутан Сахабыт сирин история, култуура нэһилиэстибэтин, уустарын былыргытын дириҥник ырытан түмэргэ дьулуспуттара. Бу дьоҕус кинигэҕэ ( 335 стр.,19,32 усулуоб. бэч. лиис) учуонайдар, кыраайы чинчийэн үөрэтээччилэр, педагогтар, устудьуоннар, оскуола үөрэнээччилэрин дакылааттара бэчээттэннилэр. Кинигэ научнай салайааччытынан историческай наука дуоктара Андриан Борисов, бэчээккэ бэлэмнээн таһаарааччыларынан кыраайы үөрэтээччилэр Юлия Дьячкова, Николай Макаров үлэлээтилэр.
Улахан үлэ оҥоһулунна
Араас тиэмэлээх научнай дакылааттары түмэр, бары өттүнэн редакционнай кэллиэгийэнэн ырытар, сорҕотун тылын-өһүн да чочуйан, хаартыскаларын, таблицаларын, карталарын кинигэҕэ киллэрэр уустук соҕус дьыаланы Юлия Дьячкова үгүс бириэмэтин биэрэн дьаныһан туран бэлэмнээн таһаарбыта хайҕаллаах дьыала. Бу төрөөбүт дойдуга, кини историятыгар улахан ытыктабылтан, тапталтан, кэскиллээҕи саныыртан тахсар диэн чорботон бэлиэтиибин. Дьиҥинэн, төһөлөөх араас конференциялар буолан, дьоһун дакылааттар ааҕыллан ааспыттара буолуой, барыта сурукка тиһиллэн хаалбыта саарбах. Онон кинигэни бэчээттэтэргэ үп-харчы көрбүттэргэ эмиэ махтал – суруллубут суоруллубат. Аны бу кинигэҕэ тирэнэн салгыы үлэ тэнийиэ диэн эрэниэҕи баҕарыллар.
Кинигэ киирии тылын СӨ Судаарыстыбаннай Мунньаҕын (Ил Түмэн) бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Афанасий Владимиров, бу Николай Макаровтыын айбыт бырайыактара олоххо киирэригэр элбэхтик түбүгүрбүт киһи, суруйбута олус бэрт. Кини бары көмөлөспүт энтузиаст дьоҥҥо махтанан туран кинигэ уруккуну билиҥҥини кытары ситимниирин, хас да көлүөнэ хаҥаластар дириҥ билиилэрин-көрүүлэрин, муударастарын түмэр диэн сыаналыыр уонна салгыы чинчийиигэ, олорон кэлбит историябытын, култуурабытын ытыктыырга ыҥырар.
Онтон наука өттүттэн Хаҥалас историятын чөкөтүүгэ үгүс чинчийии үлэтин ыыта сылдьар учуонайбыт Андриан Борисов кинигэҕэ киирэр матырыйааллары бигэргэтиигэ оруола улаханын бэлиэтиибин.
Конференциябыт ытык Өктөм сиригэр тэриллэн ыытыллыбыта мээнэҕэ буолбатах
Бу түҥ былыргыттан дьоһун ытык дьоммут олорон ааспыт нэһилиэктэрэ уруккуттан дойдубутугар араас уларыйыылар кииннэринэн буолбутун история кэпсиир. Ити туһунан кылгастык Өктөм баһылыга Александр Большаков билиһиннэрэр.
Эркээни ытык сиригэр олорбуттара эбээт Тойон ууһа хаҥаластар — Тыгын Дархан сыдьааннара. Истээх Бырааҥҥа Тыгын сиэнэ, норуотун туһугар Арассыыйа ыраахтааҕытыгар Федор Алексеевичка тиийэ сылдьыбыт Маһары Баһыакап көмүллэ сытар, Кумахтаах Маалтааныттан императрица Екатерина-II-ны кытары көрсүбүт, сахалартан бастакынан судаарыстыба Уложеннай хамыыһыйатын дьокутаата буолбут кинээс Соппуруон Сыраанап төрүттээҕэ, аны аныгы үйэлэрбит лиидэрэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Президенэ Михаил Николаев эмиэ Эркээни хочотуттан куорсун анньынан аан дойдуга таҕыстаҕа. Киэн туттабыт. Сүгүрүйэбит.
Дьоһун кинигэ кэмэ кэлэн таҕыстаҕа диэххэ сөп — Хаҥаластан хаан тардан Саха сирин устунан хоһуун дьон тарҕаннаҕа. Хаҥаластан төрүттээхпин дэнээччи уларыта тутуу буолан, история чахчылара күөрэйэннэр үксээн иһэрэ ону бигэргэтэр. Конференцияҕа араас улуустартан, ол иһигэр хоту дойдуттан кэлэн иһитиннэрии оҥорбуттара, ытык сирдэрбит ааттанан хаалбыттара даҕаны итини туоһулуур.
Кинигэ ис хоһоонугар киирэр буоллахха…
Хас да түһүмэҕинэн Хаҥалас уустарын төрүччүлэрэ сырдатыллар. Таарыччы эттэххэ, кинигэ тутула олус бэркэ толкуйдаммытын бэлиэтиэххэ наада. Конференция пленарнай мунньаҕыттан саҕалаан түҥ былыргыны ырытыыттан аныгы кэмҥэ тиийэ секцияларынан тэрээһин хайдах ыытыллыбытынан киирбитэ сонун. Биһиги, оччолорго бары алта секцияҕа кыаллан сылдьыбатахпыт, баҕарбыппыт да иһин, онон кинигэҕэ киирбит матыыйааллартан элбэҕи эбии биллибит-көрдүбүт. Барыларыгар тус ураты интэриэстээх дьон сылдьыбыттара тэрээһин түмүктээх буоларыгар олук уурбута саарбахтаммат.
Пленарнай мунньахха киһи кэрэхсиир дакылааттары истибиппит кинигэҕэ к иирбит. Холобур, XVII-с үйэтээҕи докумуоннарынан СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, архивист, историк Наталия Степанова иһитиннэрии оҥорбута баар. Кини онно өссө саамай биһирээбит кинигэтинэн кыраайы үөрэтээччибит Егор Львович Яковлев 2000 сыллаахха “Кангаласцы от века к веку” буолтун эппитин астынныбыт. Манна ааптар Хаҥалас диэн этнонимтан саҕалаан хаҥаластарга сыһыаннааҕы барытын – баһылыктарын Дыгыны, кини уолаттарын, хаҥаластар Саха сирин ханнык сирдэригэр тарҕаммыттарын, ытык сирдэрин тустарынан суруйбутун, ол иһигэр Сиинэ өрүс, аан бастаан бордоҥнор эҥин тустарынан өссө 24 сыл анараа өттүгэр эппитин тоһоҕолоон бэлиэтиир. Суруллубут суоруллубат диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.
Наталья Степановна бу кинигэни саҥа булан аахпытын этэн туран, билигин ити бордоҥнор историялара син чопчуламмытын бэлиэтиир. Кини Бүлүү сахаларын былыргытын (ол аата XVII-c үйэ), хорсун бордоҥнор, дьаарханнар, гурменнар уустара манна Сиинэ эҥэр тигинээн олорбуттарын, онтон ханна барбыттарын эҥин ырыппыта салгыы чинчийиигэ олук уурарын эппит.
Хаҥалас түҥ былыргыттан Арассыыйа састаабыгар киириэр диэри кэрчик кэмин чинчийии үгүс дьон болҕомтотун тарпыта биллэр. Архивист-историк Наталья Степанова Бүлүү сахаларын былыргытын кэнники сылларга Федеральнай архыыпка харалла сытар докумуоннарга тирэҕирэн үөрэппит киһи буолар. “История вилюйских якутов. Выпуск 1. Бордонские якуты» диэн докумуоннар хомуурунньуктарын бэчээттээн таһаарбытын, Былыргы аакталары харайар архыыптан (Москваҕа тиийэн үөрэтэн эбэтэр сакаас быһыытынан куоппуйатын сакаастаан ылан) элбэх докумуону үөрэппитин ахтар. Манна бааллар эбит дьаһааҕы эридьиэстээһин кинигэлэрэ, үҥсүүлэр чолобууттара, хаһаахтар донуостара о.д.а. (чинчийээччилэр болҕомтоҕо ылыахтарын син). Наталья Степанова ити кинигэтигэр маннык 43 саҥа докумуону аан бастаан киллэрбитэ историянан урукку дьарыктаммыт учуонайдар С.А.Токарев, А.П.Окладников, Б.О.Долгих, В.Н.Иванов уо.д.а. сахалар нуучча судаарыстыбатыгар ахтыллыбыт докумуоннарын ситэрэн, чопчулаан биэрэр. Хаҥаластартан хаан тардар малдьаҕардар, бордоҥнор, наахаралар, нөөрүктээйилэр дьаарханнар, гурменнар (335 стр.) “Нуучча бу дойдуну булуон иннинэ, сахалар уутуйан олорбут сирдэрэ Өлүөнэ эбэбит улуу хочолоро – Туймаада, Эркээни, Эҥсиэли. Ол кэми нуучча сурукка: «Лена өрүс биэрэгэр Бекетов остуруок туппут сирэ бары өттүттэн сахалар олорбуттара. Быһа холуйан уон тыһыынчаттан тахса киһилээх, аттаах, сатыы сахалар араас оруодаларын уутуйан олорор сирдэрэ. Сүөһүлэрэ, сылгылара элбэҕэ да бэрт” диэн суруйбута бу конференцияҕа этиитигэр баар. Кини нуучча бу дойдуну булуон быдан иннинэ арахсыбыттар бадахтааҕын, тоҕо диэтэххэ, нуучча кэлэн сурукка тиһэригэр, ити үөһээ ааттаммыт оруодалар бары тус-туспа буоластарынан арахсаллара ахтылларын бэлиэтиир. Туоһутунан кинилэр Сиинэ, Ботуобуйа үрэхтэрин кыйа бары биир сомоҕо буолан быыһылаан олорбуттарын ыйар. Нуучча кэлэригэр Тыгыны кытта ыпсаласпыт, бииргэ утарсыбыт саха боотурунан Бордоҥ тойон буоларын о.д.а. иһитиннэрэр.
Уопсайынан, бу улахан дакылааты, ону сэргэ атын да матырыйааллары саҥа кинигэттэн ааҕаргыт буоллар үгүһү билиэ, ырытыа этигит. Маны сэргэ чинчийээччилэргэ Петр Румянцев, СӨ Национальнай архыыбын үлэһитэ, Хатан нэһилиэгин историятыгар сыһыаннаах матырыйааллары хайдах, хантан булан үөрэтэри сүбэлиирэ эмиэ чинчийэр үлэҕэ көмө буолуон сөп. Кинигэни улуустааҕы бибилэтиэкэттэн ылан туһаныахха син, мин бу ону билиһиннэрии курдук суруйабын.
Бары секцияларынан киһи олус кэрэхсиир матырыйааллара бааллар, Хаҥаласка баар пааматынньыктартан, ыытыллыбыт хаһыылартан, араас сирдэр топонимнарын ырытыыттан, Бастакы Аан дойдутааҕы сэриигэ Кыһыл Кириэс үлэтигэр, сахалар көмөлөрүгэр, Халыма Хаҥалаһын хотойдоох сонугар тиийэ үлэлэр (конференцияҕа култуура, үөрэҕирии туйгуна, Олоҥхо ыһыахтарын анал аат кыайыылааҕа Евдокия Ефимова өссө бу сонун уран тарбахтаах маастардары кытары сөргүтэн тиктэн кэтэн кэлэн тэлээрэн ааспыта ураты, үгүстэри астыннарбыта этэ) о.д.а. дакылааттар, ол иһигэр оҕолорбут чинчийиилэринэн үлэлэр, киһи кэрэхсиир арыйыылар.
Чинчийиигэ номохтортон тирэнэн
Кинигэҕэ Хаҥалас улууһун аҕа уустарын туһунан этнографическай матырыйаалларга олоҕуран кыраайы үөрэтээччи Галина Шадрина иккис секцияҕа аахпыт үлэтэ улахан болҕомтону тардар. Ааптар өссө «Хаҥалас” историко-географическай атлаһы оҥоруон инниттэн улууспутугар сыһыаннаах үһүйээннэри, номохтору хасыһан, историческай докумуоннары архыыптартан булан, метрическай докумуоннарынан бигэргэтэн этнографическай матырыйаалы 18-с үйэттэн саҕалаан түмпүтэ үгүс. Төрүччүнү үөрэтиигэ балары эмиэ ырытан үлэлээн кэллэ. Кини Саха сиригэр хас да ревизия буолан ааспытын, Хаҥалас улууһугар 1782 с. ыытыллыбыт ревизия докумуоннара суохтарын бэлиэтиир. Ол түмүгэр эрдэтээҥҥи баһылыктары, төрүччүлэри туоһулуур докумуоннар көстүбэтилэр диэбит. Онтон 1795 сыллааҕы ревизия докумуоннарыгар дьон ааттара былыргы ааттарынан сурулла сылдьалларын, ол иһин метрическэй кинигэлэр испииһэктэригэр дьон ааттара хайдах уларыйан испиттэрин билигин булар уустуктардааҕын этэр. Тоҕо диэтэххэ, былыргы дьон хас да аатынан сурулла сылдьаллара көстөрүн ыйар, онтон ревизия суруктарыгар киһи сахалыы уонна нууччалыы аата тэҥҥэ сурулларын ыйар. Үһүйээннэри тэҥнээн көрүү төрүччүнү буларга сүрүн торум курдук көстүөн сөбүн этэр.
Галина Ефимовна гуманитарнай чинчийии уонна Хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар проблемаларыгар институт Рукопись (илиинэн суруллууларга) архыыбыттан олус үчүгэй үһүйээннэри булан киллэрбитэ кэрэхсэтэр. Ол иһигэр Тыгын аймаҕа Этээни аҕатын ууһа төрүттэниитин, Кыртаан аҕатын ууһа, Нөмүгүттэн Идэлги кинээс уола Уордаах Абыраам, Өрөгөй Баай, Өктөм, Малдьаҕар аҕа уустарын, Булгунньахтаах, Соххор Дуурай…- барытын киһи интэриэһиргээн ааҕара. Бу маны төрүччүнэн дьарыктанааччылар туһаныахтарын син.
Маннык кинигэни тиэмэтигэр сыһыаннаах, бэйэтэ архыыптарга хасыһан үлэлээбит, саҥа информационнай технологиялары бу дьыалаҕа балай эмэ баһылаабыт киһи иилээн-саҕалаан таһаарара олус бэрт. Ити Юлия Дьячковаҕа кыалынна диэ этим. Кини конференцияҕа “Параллели в легендах и документах» диэн дакылаатынан кыттыбыта кинигэҕэ киирэн турар. Дьэ манна Юлия Ефимовна “У Бозеко Тынинина было 13 сыновей, а Андриан Борисов по историческим документам установил имена шести сыновей: Мазары, Майзяк, Легой, Бузудай, Курсун и Кучудей» диэн суруйар. Ыччаттара, биллэн турар, элбээтэхтэрэ. Андриан Афанасьевич Маһары төрөөбүт даататын 1633 сылынан докумуоннарын дакаастаабыт. 1643-1649 сыллардааҕы дьаһаах кинигэлэригэр икки ини-биилэрэ ыйыллалларын ахтар, кэлин 1659-1660 сылларга — Муйтуку маачаха ийэлэриттэн эмиэ. Бу кэминээҕи номохтору, үһүйээннэри тэҥнээн көрөн Эркээни уустарын ырытар, таблицанан көрдөрөр. Малдьаҕар уолаттарыгар, сиэннэригэр эмиэ суруйар уонна таблицалары оҥорон биэртин киллэрэр. Онно өссө Хоруол Тумуска сыһыаннаах номохтортон ахтан ааһар уонна биэс Малдьаҕар нэһилиэктэрин дьиҥнээх дьон салайар ааспыттарын этэр, туһаммыт литературатын ааҕааччыларыгар ыйар. Бу секцияҕа сонун дакылааттарынан атын да кыраайы үөрэтээччилэрбит кыттыбыттара – Л.Д.Киприянова, А.В.Кириллин, Е.П.Слепцова, В.В.Попов, Н.А.Макаров, Н.П. Попов о.д.а. Кинигэттэн толору билсиҥ.
Аныгыттан историяҕа киллэрэн
Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин, сэбиэскэй даҕаны кэминээҕини чинчийии билигин саҥаны аҕалыан сөп. Билбэппит олус элбэх буоллаҕа.
Топонимнарга, гидронимнарга суруйуулар болҕомтону тардаллар. Бу барыта олорон ааспыт историябыт туоһулара буолар. Ситим быстыбат, төрүт салҕанар. Мин оҕолор дакылааттарын истэн олус сэргээбиттээхпин. Кырдьык, саһарбыт хаартыскаттан, дьон ааттарынан уулуссалар, хас да сэриигэ сылдьыбыттар, ходуһалар ааттарыгар тиийэ чинчийэллэрэ олус бэрт. Учууталларбыт, кыраайы үөрэтээччилэрбит кинилэри кытары дьаныһан туран дьарыктаналлара, историяҕа интэриэһи тардаллара хайҕаллаах дьыала.
Бу конференция түмүгүнэн резолюция ылыллан турар. Ону кинигэҕэ киллэрбиттэрэ үлэ барыытын хонтуруоллуурга үчүгэй эбит. Аны именной уонна георграфическай указателлар, элбэх былыргы хаартыскалар, хаарталар киллэриллибиттэрэ чинчийэр дьоҥҥо улахан көмөлөөх буолара саарбаҕа суох. Онон дьоһун, олус туһалаах кинигэ тахсыбытынан үлэлээбит дьоммутугар улахан махталбытын тириэрдиэҕин. Уонна — туһаныаҕыҥ, историябытын салгыы үөрэтиэҕиҥ.
Людмила Аммосова. Хаартыскалар ааптартан уонна кинигэттэн.
