Хас биирдии киһи төрөөбүт дойдулаах, үөскээбит төрүт дьонноох-сэргэлээх. «Аан дойду историятын, киһи—аймах историятын үөрэтии туохтан эрэ саҕаланыахтаах: нэһилиэк историятыттан, дьиэ кэргэн историятыттан. Ону үөрэтэр үөрэх быһаччы үлэ», – диэн этэр профессор, философскай наука доктора Андрей Саввич Саввинов.
Саха былыр-былыргыттан төрүччүтүн иҥэн-тоҥон билэр, улахан суолтаны биэрэн анаан-минээн дьарыгырар омук этэ. Өбүгэлэрбит төрүттэрин-уустарын, оннооҕор сурук-бичик суох кэмигэр, тоҕустуу көлүөнэҕэ тиийэ ааҕа билэллэрэ. Ити көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, салҕанан иһэрэ. Ол эрээри ХХ үйэ дьалхааннаах сылларыгар ситим быстан, урууну-аймаҕы улаханнык билиммэт кэм кэлэн ааспыта. Дьэ, билигин, ХХI үйэ саҕаланыаҕыттан, төрдүнү-ууһу билиигэ-көрүүгэ дьулуһуу, тардыһыы, хамсааһын биллэн барда. Маныаха улуустар, нэһилиэктэр историяларын, биллиилээх дьоннорун олорбут олохторун суруйан киэҥ эйгэҕэ таһаарыы биир улахан төһүү күүһүнэн буолла. Ону таһынан биирдиилээн дьон төрдүлэрин үйэтитэр кинигэлэр тахсыылара буолар. Дьон дьиэ кэргэнин туһунан суруйар буолла, хаһан ханна төрөөн-үөскээн сылдьыбыттарын, олохторун-дьаһахтарын. Удьуор утумун быспат туһуттан ити кэнэҕэски көлүөнэҕэ диэн анаан оҥоһуллара кэрэхсэбиллээх.
Сахаларга уос номоҕо баар: «Саха төрүтэ – биир», «Төрдүбүтүн түөстэхпитинэ, бары даҕаны уруулуу-аймахтыы буолан тахсыахпыт» диэн. Нэһилиэк историятын хаһыстахха, ким кимтэн кииннээх, хантан хааннаах аҕа, ийэ уустара буолара тахсан кэлэр.
Бырайыак көлүөнэлэри түмэр
Аныгы үйэҕэ цифровизация, автоматизация, компьютеризация кэмигэр бу бырайыак олус наадалаах, тоҕоостоох дии саныыбын. Тоҕо диэтэр, көлүөнэлэри түмэр.
Билигин көлүөнэлэр икки ардыларыгар ситим сүтэн, симэлийэн иһэрэ чопчу көстөр. Элбэх саха дьиэ кэргэнигэр бэйэлэрин хаан-уруу аймахтарын билиилэрэ үһүс көлүөнэнэн тохтуур да диэххэ сөп буолла. Хас биирдии киһи бэйэтин төрүт аймахтарын историятын, араспаанньата хантан-туохтан кэлбитин, үөскээбитин, удьуордарын олохторун, төлкөлөрүн үөрэтиэх, билиэх тустаах. Бу үөрэппит, хомуйбут билиитэ, информацията олус сыаналаах буолар — тус бэйэтигэр да, оҕолоругар да, кэлэр кэнчээри ыччатыгар да.
Төрүччү суолтата, туһата
Киһи төрдүн-ууһун үөрэппэт буоллаҕына, бэйэлээх бэйэтин силиһин-мутугун кэрдиммитигэр тэҥнээх дииллэр. Ол курдук сүтэн-симэлийэн хаалыа суохтаахпыт.
Былыр сахалар төрүттэрин тоҕус киһи үйэтигэр диэри үчүгэйдик билэллэрэ уонна өссө онон тохтоон хаалбаттара. Хас биирдии киһи долгуйа саныахтаах – ыччаттарбар өбүгэлэрин туһунан туох кэхтибэт кэриэһи хаалларабын?
Төрүччү суолтата, туһата элбэх. Тус бэйэм саныырбынан, толкуйдуурбунан:
Бастакынан, саамай наадалаах – киһи доруобуйата. Киһиүтүө уонна мөкү өрүттэрэ удьуордааһын быһыытынан ыччаттан ыччакка бэриллэн иһэллэр. Итини билии иитэр-үөрэтэр, эмтиир-томтуур үлэҕэ улахан суолталаах. Генетик быраастар аймахтарыҥ туох наследственнай ыарыылаахтарын билэн, эн тус бэйэҥ ыарыыларгын быһаарыахтарын сөп. Мин балыыһаҕа сыттахпына, генетик быраас төрүччү курдук таблица оҥорторбута, дьахтар аймах төгүрүк, эр дьон түөрт муннук уонна ким туга ыалдьарынан уруһуйдарын эбэн иһэр. Оччоҕо бу киһи бэйэтэ, оҕолоро, сиэннэрэ тугунан ыалдьыахтарын сөбүн быһаарар, хайдах эмтэнэллэрин, туохтан харыстаналларын билэр буолаллар.
Иккиһинэн, хаан булкуһуута тахсыбатын туһугар, киһи чугас, ыраах аймахтарын, төрдүлэрин билэрэ олус наада. Холобур, “Күөрдэм” 2017 сыллаах кинигэҕэ “Төрүччү” диэн түһүмэххэ оннук аймахтыылар ыал буолуулара баар эбит.
Үсүһүнэн, оҕолорбут, кэлэр көлүөнэ төрүччүнэн ханнык идэни талыан, билиэн сөп, төрүт дьоно туохха ордук дьоҕурдаах, талааннаах, ситиһиилээх дьон буолалларын. Сирдээҕи тус аналым, сыалым-соругум туох эбитий диэн ыйытыыларга хоруйдары булуохтарын сөп.
Төрдүһүнэн, аймахтарын социальнай балаһыанньаларын оҕо биллэҕинэ, бу киһи эмиэ оттомурар, үөрэҕэр, үлэтигэр тардынар, бу маннык биллэр-көстөр төрдүлэрбин түһэн биэриэ суохтаахпын диэн санаа үөскүүр.
Бэсиһинэн, төрүччүтүн үөрэтэр киһи дойдутун историятын эмиэ үөрэтэр, билэр, бу илдьэ сылдьар билиитин оҕолоругар, сиэннэригэр хаалларар. Оҕо уонна төрөппүт сыһыана күүһүрэр. Историятын билэр киһи сиргэ иккиатаҕынан үктэнэн турар күүһэ быдан эрэллээх дии саныыбын.
Алтыһынан, төрүт дьоно хайдах олорбуттарын, сирдэрэ-уоттара, өтөхтөрө ханан баарын, төрүттэрэ ханна харалла сыталларын билэн дойдутун, сирин-уотун таптыырыгар, харыстыырыгар төрүөт буолуо.
Сэттиһинэн, аймахтарын билэр киһи, биллэн туран, кинилэри кытта чугас, сылаас сыһыаннаах буолар. Маннык киһи хаһан да өлөн-охтон биэриэ суоҕа, аймахтара дурда-хахха, тирэх буолуохтара диэн киһи эрэнэ саныыр.
Төрүччүнү оҥорор аныгы программалар
Нэһилиэк эбэтэр биирдиилээн дьон дьоннорун үйэтитэркинигэлэрэ да архыып докумуоннарыгар олоҕураноҥоһулуннаҕына, суолтата өссө улаатар.
Архыып докумуоннарын көрдүүр-хасыһар, биллэн туран, олус быыччык үлэ. Төрүччүгүтүн үөрэтэргэ аныгы кэм ирдэбилинэн, бириэмэҕитин харыстаан, СӨ Национальнай архыыба уонна СӨ Национальнай бибилэтиэкэтэ эһиэхэ анаан сайтарыгар архыып докумуоннарын укпуттарын туһанныннар диэн, библиотека сайтыгар “Родословная Хангаласского улуса” рубрикаҕа кылгас сырдатар видеолары уктубут.
1. Национальнай архыып сайтыгар “АИС ЭЛАР” диэн электроннай архыып киллэһигэр баар “Ревизские сказки”, “Посемейные списки 1926–1927 гг.”, “Метрические книги церквей Якутской области”, “Послужной список”, “Переписи Кангаласского улуса”, “Ведомости …”, “Донесения …”, “Решения…” докумуоннары арыйан туһаныахха сөп.
2. Национальнай бибилэтиэкэ сайтыгар тематическай коллекцияҕа “Посемейные списки 1926–1927 гг.”
3. “Древо жизни” программаны туһанарга үөрэтэр видеопрактикум.
4. Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина https://www.prlib.ru/
https://khangalas-lib.ru/videopraktikum-kak-rabotat-v-ais-drevo-zhizni/
Хаҥалас улууһун кииннэммит бибилэтиэкэтин тиһигин төрүччүгэ үлэлэрэ
Бибилэтиэкэ улууһун, нэһилиэктэрин дьонугар кыраайы, историяны сырдатар биир сүрүн хайысхата буолар. Кыра оҕотуттан саҕалаан улахан киһиэхэ диэри, социальнай балаһыанньаларынан хааччахтаабакка, информацияны уонна наадыйар, интэриэһиргиир матырыйаалларын түмэн, хомуйан түргэнник тиксэриэхтээх. Бу норуокка патриотическай санааны иитиигэ күүс-көмө буолар.
Ааҕааччыларбытыгар, бибилэтиэкэни туһанааччыларга анаан краеведческай сүрүн үлэбит – “Полнотекстовая база данных по истории улуса, наслегов” диэн хас филиалларбыт аайы тустаах материаллары хомуйуу. Бу иһигэр улуус, нэһилиэк историятыгар сыһыаннаах докумуоннар бары киирэллэр. Ону таһынан — историяны кэрэхсиир хаартыскалар, видеолар. Сорох филиаллар манна нэһилиэктэрин дьонун төрүччүлэрин эмиэ хомуйаллар.
2018 с. бэс ыйын 3 күнүгэр “Съезд родословия народов РС(Я) – төрүччү төлкөтө” сийиэскэ 2018 сылтан саҕалаан “ОО НИИ ГЭ народов Севера РС(Я)” улуустарга, нэһилиэктэргэ араас төрүччүнү үөрэтэр семинардары ыытыҥ диэн быһаарбыттарын кэннэ, биһиги улуустааҕы бибилэтиэкэбитигэр “Хаҥалас улууһун төрүччүтэ” диэн общественнай киин арыллыбыта. Бу Киин иһинэн төрүччүгэ аналлаах семинардар хас да сыл буолбуттара.
2021 с. нэһилиэктэр аҕа баһылыктарыгар уонна кыраайы үөрэтээччилэргэ анаан сүбэ мунньах ыытыллыбыта. Мунньах түмүгүнэн бибилэтиэкэ бүтүн Хаҥалас төрүччүтүн электроннай архыып оҥороругар быһаарбыттара. Ол сыл ыам ыйын 30 күнүгэр “Древо жизни” диэн 48 программа 24 МБУК “Хангаласская МЦБС” филиалларынан түҥэтиллибитэ. Программа Нөмүгүтээҕи килиэп собуотун салайааччыта Нестерев Вячеслав Анатольевич спонсордаан атыылаһыллыбыта. Бары нэһилиэк аҕа баһылыктара “ОО НИИ ГЭ народов Севера РС(Я)» дуогабар түһэрсибиттэрэ.
2021, 2022, 2023 сс. улуустааҕы «Хаҥалас улууһун нэһилиэктэрин дьиэ кэргэн төрүт төрдүлэрин түмэр архыып оҥоһуллуутун туһунан» бибилэтиэкэлэргэ аналлаах семинардар ыытыллыбыттара.
2023 с. от ыйын 8, 9 күннэригэр Дьиэ кэргэн сылыгар анаммыт “II съезд родословия народов РС(Я) – төрүччү төлкөтө” тэрээһиҥҥэ бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ көхтөөхтүк кыттыбыттара. Хаҥалас төрүччүтүн быыстапкатын туруорбуппут.
2024 с. улуустааҕы киин бибилэтиэкэҕэ “Древо жизни” программаны үөрэтэр тэрээһин ыытыллыбыта уонна бибилэтиэкэ сайтыгар “Древо жизни” программаны үөрэтэр видеопрактикум тахсыбыта.
Улуус хас биирдии 22 филиала “Древо жизни” программанан төһө кыалларынан үлэлии олорор. Бу программанан 2018 с. күүскэ үлэлиир бибилэтиэкэр Герасимова Елена Михайловна (Төхтүр нэһилиэгэ) буолар. Бу программа «События» диэн рубрикатыгар киирбит киһи олоҕор буолбут 3615 араас түбэлтэтэ киллэриллибит, барыта «Персона» диэн салааҕа 2614 киһи ыйыллыбыт.
Бибилэтиэкэ сайтыгар https://khangalas-lib.ru/ саҥа“Родословия Хангаласского улуса” рубрика арыйдыбыт.Билсиҥ, үлэҕитигэр туһаныҥ.
Ираида Адамова,
Хаҥаластааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ тиһигин дириэктэрэ.
(«Наследие Хангаласских родов: Через время и пространство” кинигэттэн кылгатыллан бэрилиннэ).
