Саха Өрөспүүбүлүкэтин Бастакы Президенэ М.Е.Николаевка
Хаҥалас уонна Саха сирин чулуу дьоно норуоттарынтуһугар маннык үйэлэртэн үйэлэргэ утумнаан кэлэн бараллар — ол аата олох сайдыытын сирдииргэ аналлаах дьылҕалаахтар. Михаил Николаев уонна Никита Соломонов олорбут олохторо улахан хамсааһыннары таһаарбыта.
Билигин, кинилэри кытары чугастык алтыһан ааспыт түгэннэри санаатахха, ол саҕанааҕыны уонна билиҥҥи кэм сайдыытын суолларын аартыгын арыйбыттарын биһиги төһө сөпкө туһанабытый? Дьиҥ үлэбитинэн, ыра санаабытынан тугу оҥордубут, сайдыы суолугар туох саҥаны киллэрдибит, эдэр кэскиллээх ыччаты төһө сөпкө Билии, Билим суолугар хайдах туһаайдыбыт?
Михаил Ефимовичка билим өттүгэр уонна айылҕа харыстабылыгар сүбэ-ама буолар учуонайбыт Никита Гаврилович этэ. Бу ытык дьоммут алтыһыылара, бастатан туран, Саха сиригэр бүттүүнүгэр ураты харыстанар Айылҕа Ытык сирдэрэ -заповедниктар баар буолуулара.
Билиҥҥи кэмҥэ Аан дойдуга наука общественноһа Саха сирин кыраҕатык кэтиир, планета бүттүүнүн дьылҕатын быһаарар экология сайдыыта бу манна, хотугу сиргэ,быһаарыллар – Сир ийэ учуонайдара кыталыктарбыт уонна үрүҥ эһэлэрбит туруктаахтык элбииллэрин, эбэтэр саатар аҕыйаабаттарын туһуттан, бэйэлэрин харахтарынан илэ көрөөрү, кэтии кэлиилэрэ үксээтэ.
Саха өрөспүүбүлүкэтин Бырабыыталыстыбата кыталыгы уонна үрүҥ эһэни харыстыыр Айылҕа Ытык сирдэрин (заповедниктары) «Өлүөнэ Остуолбалара” национальнай паарканы кытта биир кэлимсэ холбоото. Манна биһиги чулуу биир дойдулаахтарбыт Михаил Ефимович уонна Никита Гаврилович ааттарын өрө тутарбыт хаһан да уҕарыа суохтаах.
Эркээнини Ытык сиргэ киллэриэҕиҥ
Михаил Николаев уонна Никита Соломонов дьоһун ааттарын санаан тураммыт, билиҥҥи, бу кэмҥэ төрөөбүт Хаҥаласпыт Ытык кэрэ сирдэрин салгыы чөл хаалларарга, биһиги, биир дойдулаахтара, Ытык Куллаты хайатыттан саҕалаан тапталлаах Эркээни хочобутун ураты харыстанар сирдэринэн билинэргэ кэм кэллэ диэн туруорсабыт. Бу буолуоҕа, хаҥаластар икки чулуу дьоммут ааттарын өрө тутарбыт, кинилэр суолларын батан иһэрбит уонна Аан дойду ийэ айылҕатын бүттүүнүн харыстыырга олохторун анаабыт дьоммутугар сүдү махталбыт туоһута.
Ытык дьоммут туһунан бу кэпсэтэ, ыллыктаах санааны саҕа олорон кинилэр төрөөбүт дойдуларын мааны айылҕатын харыстаабат буоллахпытына, хаҥаластар туох диэн сайдыы суолунан айаннаан иһэбит дэниэхпитий, кэлэр эдэр ыччакка биһиги кинилэр курдук сайдыыга туох кылааты киллэрдибит диибитий…
Никита Гаврилович сүбэтинэн уонна салайыытынан тэриллибит Хаҥаласка “Эллэйаада” үөрэнээччилэр элбэх хайысхалаах экспедициялара билим суолунан төрөөбүт дойдубут устун салгыы айанныыр. Үгүс үлэни ыыттыбыт, биллэр-көстөр учуонайдар көмөлөрүнэн саҥа көлүөнэ дьону иитэн таһаардыбыт.
Үгүс сыллаах үлэбит түмүгүнэн “Эркээни айылҕата – Флора Эркээни” диэн иллюстрированнай научнай фотоальбом дьэ таҕыста. Айылҕаны харыстыырга Эркээнибит сирдэрэ көмүскэллээх Ытык кэрэ сирдэр буолалларын өссө төгүл наука-билим сокуоннарынан уонна ханнык баҕар таһымҥа,аан дойду наука эйгэтигэр тиийэ, ураты харыстаныахтаахтара онон дакаастанна.
Билигин улууспут бар дьоно Михаил Ефимович уонна Никита Гаврилович бэйэлэрин кэмнэригэр бу Аан дойду экологиятын көмүскүүргэ сүҥкэн кылааттарын туһунанкиэн тутта кэпсиир эрэ буолуо суохтаахпыт — тылтан дьыалаҕа киирсэн ытык айылҕабытын салгыы харыстыыр уонна көмүскүүр ытык иэспит буолар.
Аны биир сылынан М.Е.Николаев уонна аҕыйах кэминэн Н.Г.Соломонов үбүлүөйдээх сыллара үүнүөхтэрэ… Тугу утары уунабытый? Онон айылҕаны харыстыыбыт, сайдабыт ээ диэн кэпсэтиилэринэн, мунньахтааһыннарынан муҥурдаммакка, мөккүөрэ суох, Ытык сирдэрбит ураты харыстаналларыгар кытаанах ыйаахтар улуус дьаһалтатын уонна Мунньаҕын дьокутааттарын өттүттэн тахсалларын бар дьон модьуйар. Маны ситиһэргэ ирдэнэр туһааннаах докумуоннар Россия Наукаларын Академиятын Сибиирдээҕи салаатынан, айылҕа харыстабылын, археология, история научнай үлэһиттэринэн бэлэмнэниллэн тураллар. Ылсан үлэлиири айылҕабыт, суобаспыт эрэйэр.
Прокопий НОГОВИЦЫН, “Эллэйаада» үөрэнээччилэр комплекснай научнай экспедицияларын салайааччыта, М.Е.Николаев “Знанием победишь” истипиэндьийэтин лауреата, СӨ үтүөлээх учуутала, кыраайы үөрэтээччи.
