Малдьаҕар кинээһэ И.М.Шадрин төрөөбүтэ 265 сылыгар
Ылдьаа Саадырын төрөөбүтэ 265 сылыгар аналлаах олоҕун суолун үөрэтии, үйэ реформатора буоларын билиһиннэрии тиэмэлээх 2026 сыл алтынньы 5 -16 күннэригэр Хаҥалас улууһун оскуолаларга ыытыллар тэрээһин олохпут биир бэлиэ түгэнинэн буолар. «Сибиири баһылааһыҥҥа Ылдьаа Саадырын өҥөтө» диэн Россия үөрэҕириитин туйгуна, үлэ, тыыл бэтэрээнэ, Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо, Н.А. Кондаков, М.Д. Дьячковскай аатынан журналистскай бириэмийэлэр лауреаттара Николай Егорович Соловьев «Төрөөбүт холумтаным» диэн кинигэтигэр таһаарбыт ыстатыйатын ааҕан, үөрэтэн баран суруйарга холоннум. Кини олоҕун устатын тухары улуус историятын туһунан матырыйааллары, номохтору хомуйан, оҕону иитиигэ үгүс ыстатыйалары суруйан ааҕааччылар биһирэбиллэрин ылара.
Николай Егорович бэйэтин ахтыытыгар маннык суруйан турар: «Уруккубутун өйдөөбөт, ытык сирдэрбитин аахайбат, бэйэбит аймахтарбытынан киэн туттубат, кимтэн төрүттээхпитин билбэт буоллахпытына, кэнэҕэски ыччаппытыгар, норуоппутугар, дойдубутугар тапталы хайдах иитэбит» диэн. Ол да иһин буолуо «Төрөөбүт холумтаным» кинигэ ис хоһооно төрөөбүт дойдугун таптаа, киэн туттар Ийэ сирдээхпит, бэрт былыргыттан өбүгэлэрбитигэр киэн туттар дьоннордоохпут, ааҕааччыга ытык дойдугар, норуоккар сүгүрүй, ыччаккын оннук иит диэн.
Ылдьаа Саадырын ааспыт үйэ дьонун историческай, архыып докумуоннарынан олоҕун суолун үөрэтии түмүгэр саха аата умнуллубакка үйэтитиллэр. Кини социальнай-экономическай сайдыы реформатын туруорсан, олох иһин киирсэн, кыра-хара норуот олоҕун тупсарар туһуттан бэйэтин күүһүн, кыаҕын, утуйар уутун умнан да туран, тыйыс айылҕалаах кыраайга, суол-иис суох кэмигэр олоро, үлэлээн ааспыт киһи. Ылдьаа Саадырын бардам, албын-түөкэй дьону — тойоттору саралаһара, төһө да сэмэлэннэр, хатыһан туран кырдьыгын булара, батталы төһө да биллэр, дьон киһилии олорорун туруорсара. Кини нууччаларга үөрэммитинэн киһи барыта тэҥ буолуохтаах, киһи киһини атаҕастыа суохтаах диэн санаалааҕа. Нуучча хаһаактара, дьаһаах хомуйааччылара кэнэн саха дьонун атаҕастыыллара, ыраахтааҕыттан кэлбит дьон Ылдьааны кытта көрсөллөрө, тылбаасчыт оҥостоллоро. Кини таҥара дьиэтин 1825 сыл диэки туттаран үлэҕэ киллэрбитэ диэн суруллар. Ол аттыгар сүрэхтэммит дьон көмүс оҥуохтарын харайаллара. Олоҕун аргыстарын дьаһаахтан босхолоттороору Ылдьаа Саадырын үлэһиттэрин эмиэ Шадрин диэн сүрэхтэтэр эбит.
Ыраахтааҕы Сибиир баайын таһар былаанын бастаан хаһаактар, кэлин тэрээһиннээх экспедициялар олоххо киллэрбиттэр. Ол саҕана наһаа бардамныыр, дьону атаҕастыыр тойоттор бу былааны тоҕор кутталлаах этилэр. Ол иһин ыраахтааҕы саха тумус дьонугар тирэҕирэн, үҥсүүнү— харсыыны кырдьыгынан көрөр ыйаахтары таһаарбыта, бэйэтин дьонун кыайа тутаттаабыта. Сурулларын курдук, хаһаак Парфенов Хаҥаластан киирбит үҥсүүгэ олоҕуран 1719-1720 сыллардаахха дьону талааһыҥҥа буруйданан дьүүлгэ турбута. Уһун силиэстийэ кэнниттэн Сибиир күбүрүнээтэрин Матвей Гагарины хааһынаны хоро таспытын иһин Петербурга ыйаан өлөрөргө уурбуттар.
Ылдьаа Саадырын бэл земсудьуйа курдук тойону үҥсэн кыайбыта суруллар. Сенат манныкуурааҕы таһаарарга күһэллибитэ: «… Он, Эверс, для тамошнего края особенно вреден, то по уважению сего обстоятельства, и в прекращение на будущее время между Эверсом и якутами подобных ссор и жалоб, воспретить ему, Эверсу,выезжать в Якутскую округу… То за такое упущение ему выговор, а Иркутскому гражданскому губернатору замечание. Секретарь граф Салтыков. Экспедитор Морозов №1972. Получено 19 октября 1820г.» ( РГИА ф. 1151 аа 1-1813д. 242пп 1-6). Эверс биир тыһыынча гектар сирин былдьаппыта. Сиэмэх судьуйа колония сириттэн барарга күһэллибитэ.
Ылдьаа Саадырын өҥөтө маннык диэн өйдөбүллээх буолуохтаах — сахалар бэйэлэрин бэйэлэрэ бас-көс көрүнэн олороллорун баҕарара буолар, дьаһааҕы төлүүртэн босхолонор суоллары көрдүүрэ. Христианскай итэҕэли ылбыт дьон 3 сылдьаһаахтан босхолоноллорун ситиһиитэ буолар. Күн судаар дьаамсыктара дьаһааҕы төлөөбөт уонна ордук сири ылар бырааптаахтара, ону туруорсан дьаам сүүрдүүтүн сахаларга итэҕэйэргэ көрдөһө сылдьыбытын ыраахтааҕы ылымматах. Христианскай итэҕэл үгүс үтүөлэрдээҕин өйдөөн Сиинэҕэ таҥара дьиэтин туттарбыта, онно үлэһиттэринэн олохтоохтору, бэйэтин аймах дьонун анаппыта. Нуучча дьаамсыктарыгар дьиэ-уот тутуутугар көмөлөһөрө, көлүнэр аттары биэрэрэ. Үчүгэй ходуһа сирин таҥара үлэһиттэригэр анатара. Сибииргэ ыытыллар экспедицияларга сирдьит биэрэрэ, таһаҕастарын тиэрдэргэ көмөлөһөрө.
«Его императорского величества всемилостивейшей государыни» аатыгар суруллубут докумуоннар, Ылдьаа Саадырын суруктара архыыпка дьикти үчүгэйдик харалла сыталларын улуус бочуоттаах олохтооҕо Ефим Николаевич Васильев архыыптан куоппуйалаан ылан Николай Егорович Соловьевка тиксэрбитин улуус хаһыатын ааҕааччыларыгар билиһиннэрбитэ. Ефим Николаевич Ылдьаа Саадырыҥҥа бэһис көлүөнэ аймаҕа буолар диэн суруллубут ( хос-хос эһэтэ буолар быһылаах).
Ефим Васильев муус устар 3 күнүгэр 1931 сыллаахха Сиинэҕэ төрөөбүт, идэтинэн педагогическай үөрэхтээх. 1958 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрбитэ, кэлин салайар партийнай үлэҕэ үлэлээбитэ. Саха өрөспүүбүлүкэтин социальнай-экономическай сайдыытыгар улахан кылаатын киллэрбит киһи: Саха АССР үс төгүллээх үрдүкү Сэбиэтин дьокутаатынан талыллыбыта, култуура миниистиринэн, Саха сирин судаарыстыбаннай тэрилтэлэрин идэлээх сойуустарын кэмитиэтин бэрэссэдээтэлинэн 20 сыл үлэлээбитэ. «Бочуот знага» уордьан икки төгүллээх кавалера, норуот хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, Хаҥлас улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Архыып докумуоннара кэпсииллэринэн Ылдьаа Саадырын үрүҥ, кыһыл көмүс мэтээллэринэн наҕараадаламмыт, княгиняттан кыһыл көмүс чаһыны бэлэхтэппит, ыраахтааҕы дворянскай титуллаах кинээс солотун иҥэрбит, Россия туһатыгар сулууспалыыр аттестат биэрбит. Онон үрдүктүк сыаналаабыт.
Николай Егорович Соловьев бүтүүтүгэр маннык түмүктүүр: «Хаҥалас үтүө дьоно нууччалар үтүө сабыдыалларынан көҥүл, тэҥ бырааптаныы, доҕордоһуу иһин бэйэлэринэн холобур көрдөрөн, прогрессивнай өй-санаа норуокка тарҕаныытыгар дьоһуннаах кылааты киллэрсибиттэрэ», — диэн түмүктүүр.
Ылдьаа Саадырын олоҕун үөрэтэн, аатынтилиннэрэн эдэр көлүөнэлэргэ билиһиннэрии билиҥҥи кэмҥэ олус наадалаах дьыала. Утумнааччылар диэн кимнээхтэрий? Ааспыт үйэлэр дьоннорун ааттарын— суолларын, олорбут олохторун, үлэлээбит үлэлэрин, олох сайдыытыгар киллэрбит кылааттарын салгыы үөрэтии, сырдатыы, дьоҥҥо билиһиннэрии буолар. Мин санаабар Ылдьаа Саадырын утумнааччыларынан кини хаан аймахтара Ефим Николаевич Васильев, Галина Ефимовна Шадрина уонна Юлия Ефимовна Шадрина-Дьячкова буолаллар.
Суруллубут кинигэ, ахтыылар сүтэн — симэлийэн хаалбаттар, бириэмэтэ кэллэҕинэ ханнык баҕар кэмҥэ туһалара тахсар. Илья Максимович Шадрин XVIII-XIX үйэлэргэ олорбут олоҕун үөрэтии, тилиннэрии ханнык баҕар общественнай-политическай кэмҥэ үөрэтиигэ туруоҕа, билиҥҥи уустук кэмҥэ сөптөөх суолу талыыга көмө буолуо диэн санаалаахпын.
Борис Протодьяконов, Хаҥалас улууһун бочуоттаах олохтооҕо.
Туһаныллыбыт литература: