Кэпсиэхпин баҕарабын
Бастакы Президеммит Михаил Ефимович Николаев олохтон барбыта үс сылын көрсө ытык киһибит туһунан матырыйааллары хаһыакка бэлэмнии сылдьан мин өр сылларга кинини кытары бииргэ алтыһан ааспыт, кэлин “Орто Дойду” зоопаркаҕа ситиһиилээхтик үлэлии сылдьыбыт Людмила Коженкинаттан Покровскайга өссө кинини Омскайга устудьуон эрдэҕиттэн билэр Анисия Павловна Никитина баарын истибитим.Уруккуттан да билэр киһибэр Эргис даачатыгар тиийэ сырыттым.
Анисия Павловнам помидордарын бэрийэ сылдьарыгар түбэстим, бу күннэргэ хортуоппуйбун хостотон баран кыстыкпар көһүөм диэтэ, уруккуттан билсэр дьон быһыытынан барыны-бары кэпсэттибит. Кырдьык, кини Николаевтары кытары биир институкка үөрэнэн, син элбэхтик алтыһан кэлбит киһи эбит. “Иккис сылбын үөрэнэ сырыттахпына институппутугар Саха сириттэн өссө ыччаттар кэлбиттэрэ. Дойдубут дьонун үөрэ көрсүбүппүт. Никанор Сыроватскай, Николай Яковлев, Степан Тарасов, Семен Петров, Петр Захаров эдэр сылдьан бэрт сытыы уолаттар этилэр, оттон Михаил Николаев оччоттон дуоспуруннаах,спортсмен. Гиирэ көтөҕүүгэ күрэхтэһиилэргэ кыттарын, улахан саҥата-иҥэтэ суох этин көрөрүм. Дора Никитична институкка биллэр гимнастка этэ. Олус да синньигэс, имигэс кыысчаан, сырдык тэлээркэй былааччыйалаах сылдьара харахпар бу баар... Кэлин Михаил Николаевтыын сайын дойдуларыгар кэлэ сылдьаныал буолбуттарын истибитим. Гимнастиканан, арба, мин эмиэ дьарыктанан испитим ээ, ол гынан баран биирдэ снарядтан улаханнык охтон түһэнбаран куттанан дьарыкпын бырахпытым”, — диир кини.
Анисия Павловна билигин да сымса, бэрт чэпчэкитик турар-олорор, 90-наах киһи оннооҕор отоннуур эбит. “Хараҕым аанньа көрбөт даҕаны айылҕаҕа сылдьарбын олус сөбүлүүбүн, үксүн илиим иминэн отон үргүүбүн” диэтэҕэ үһү. Дьэ, урукку көлүөнэ дьон олус да санаалара күүстээх, кыраҕа кыһамматтар, иннилэрин диэки тохтоон турбакка баран иһэр дьон буоллахтара.
Бэтэринээр идэтин ылан лабораторияҕа үлэлии сылдьыбытын интэриэһиргээн, бэрт сылаалаах үлэ буолуо диэбиппэр киһим төттөрүтүн олус үчүгэй үлэ диэтэҕэ үһү. Истэргэ үчүгэй. Киһи сөбүлүүр идэтинэн дьарыктанара бэрт бөҕө буоллаҕа. Кини 45 сыл ветеринарияҕа үлэлээбит, өссө куоракка көһөн баран араас кыра үлэҕэ сылдьыбыт. Ол курдук, бастаан үөрэҕин бүтэрэн баран икки сыл курдук Орто Халымаҕа үлэлээбит, 1960-1962 сылларга. Бэйэтэ төрдө Бастакы Дьөппөнтөн. “Хотулар ытыс үрдүгэр сырытыннарбыттара, райсовекка дьокутаатынан эҥин талбыттара…Тиийдэ тиийээппит кытары командировкаҕа ыыппыттара, козхозка, Эбээххэ. Бэркэ үлэлии сылдьыбытым даҕаны төрөөбүт дойдубун ахтарым, кэлэн кэргэн тахсан төннүбүтүм…”, — ахтар Анисия Павловна, гематолог, бактереолог быраас.
Бэтэринээрдэр үлэлэрин киһи көрө сөҕөр – эчи өрүү кыылы-сүөһүнү кытары эриһии. Биһиги,кэрэспэдьиэннэр тырааныспара суох дьон атах тардыһан ардыгар сайылыктарга бэтэринээрдэри кытары эмиэ барсар буоларбыт, хаан ылыытыгарсылдьар кэмнэригэр. Элбэх да хааны ылаллара, сүөһүнү хаарчахха киллэрэ сатаан түрүлүөн бөҕө буолара… Аны анаалыстары тута чинчийэ охсууирдэнэрэ, Анисия Павловналаах ону дьэ оҥорон сыралаһар буолаллара. Барыта болдьохтоох, оҥоһулла охсуохтаах …
Кэпсэтэ олорон биир кэмҥэ улууска лейкоз ыарыы тура сылдьыбытын аҕынныбыт, оннооҕор ити кэми мин умнубаппын. “Иэдээн сыллар этилэр – ыарыы көһүннэҕинэ хотон сүөһүтүн барытын суох гынар. Ороскуот бөҕө. Соҕурууттан кэлбит сүөһүлэр сутуйан тураллар. Онтон билигин хонтуруол бөҕө кэнниттэн аҕалаллар, сүөһүнү карантиҥҥа туруораллар. Көрөн-харайан ииппит сүөһүҥ тыыныгар турар ыарахан… Нөмүгүгэ, Тиит Арыыга, Кыһыл Үрүйэҕэ, Кытыл Дьураҕа да баара.Сорох кэмҥэ сысытыганнаах түбүркүлүөс, бруцеллез ыарыылара тураллара. Хотоннору уматарга кытары күһэллэрбит. Сылга биир сүөһүттэн хас да төгүл хаан ылаллара, оччолорго хаһаайыстыбалар элбэх сүөһүлээх этилэр. Бастаан эргэ лабораторияҕа үлэлиирбит, усулуобуйа суоҕа,кэлин таас дьиэлэнэн абыраммыппыт. Мин олус иллээх кэлэктиипкэ үлэлии сылдьыбытым, тирэҕим Мария Тихоновна Егорова, улууһум бочуоттаахолохтооҕо этэ, Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ. Институкка үөрэнэ сылдьыахпыттан бииргэбит. Мин өссө Вениамин Валеевич Галибаровы, Петр Константинович Борисовы, Дмитрий Михайлович Саввиновы, Виктор Васильевич Михайловы, биир лабораторияҕа кини кэргэнин токсиколог Розалия Гаврильевнаны, ону сэргэ Валентина Ивановна Соколованы, Августа Алексеевна Портнягинаны, Надежда Ивановна Находкинаны о.д.а. үтүөкэннээх дьону кытары үлэлээбитим. Оо, оччолорго тустаах үлэбит таһынан совхозтарга көмөлөһөр этибит, субуотунньук эҥин бөҕөтө буолара. Оттуурбут, талах быһарбыт, былаан түһэрэллэрэ, араас общественнай тэрээһиннэргэ кытыннараллара. Онтон үлэбит сыралаах да буоллар интэриэһинэй этэ. Лабораторияҕа посев диэни оҥорорбут, ураты болҕомтону ирдиир үлэ, микроскобу кыҥастаһыы, киһи хараҕа сылайар буолара. Морской свинкаларга, хоруолуктарга боруоба оҥорорбут, бачайа үгүс үлэ, дьэ. Онтон түмүгэ табылыннаҕынаүөрүү буолара. Бактериалогическай отделга өр үлэлээбитим”, — кэпсиир Анисия Павловна. Бу дьоммут үлэлэрин туһунан олус истиҥник уонна толору 2020 сыллаахха улууспутугар бэтэринээринэй сулууспа тэриллибитэ 95 сылынан СӨ үтүөлээх бэтэринээринэй бырааһа Мария Аянитова “Талан ылбыт идэбитигэр бэриниилээхпит” диэн улахан кинигэни бэлэмнээн таһаарбыта. Дьэ онно барыта сурулла сылдьар, хайдахтаах кытаанах үлэни улууспут бу сулууспата толорон кэлбитин туһунан.
Хаһаайкам тыыл бэтэрээнэ эбит, 1935 сыллаах төрүөх. Аҕата Павел Семенович Никитин сэрии кыттыылааҕа, сураҕа суох сүппүтэ. “Дьиҥинэн,сэриигэ сылдьыбыт, Сталинград кыргыһыытыгар быһыыта, бааһыран госпиталга сыппыт, сэриигэ барабын диэн сурук суруйбут этэ… Сэрии бастакы сылларыгар иэдээн балаһыанньа буоллаҕа, кини 1942 сыллаахха барбыта. Ханна тыына быстыбыта биллибэт. Бээ, аҕаҥ таҥнарыахсыт буолуо диэн миигин пионерга, комсомолга ылбатахтара, интэринээккэ эмиэ. Эрэй бөҕөнү көрөн улааппыппыт, биир бырааттаах, икки эдьиийдээх этим. Быраатым барахсан ахсыска үөрэнэ сылдьанбили 1955 сыллаахха Покровскайга өрүһү туоруурга улахан иэдээҥҥэ алтынньыга ууга былдьаммыта, булбатахтара… Аҕабын кэлин реабилитациялаабыттара, сэрии кыттыылааҕар киллэрбиттэрэ. Биһиги, сэрии кэмин оҕолоро, оскуоланы бүтэрэрбитигэр 20-чэлээх дьон этибитбуоллаҕа. Иһит эрэ, оннооҕор онус кылааска үөрэнэ сырыттахпытына икки уолбутун армияҕа ыҥырбыттара ээ, Аммосов Поликарпы, Лазарев Иваны… Үөрэххэ киирэргэ экзамены Дьокуускайга туттаран соҕуруу барбыппыт. Эрэй бөҕөнөн ол куораппын, институппун булбуппун өйдүүбүн. Чэ,син үөрэнэн, үлэһит буолан дойдубутугар эргилиннэхпит, каникулбутугар кыайан кэлбэт этибит, үлэлиирбит, харчы суоҕа, айан эрэйдээҕэ. Устудьуоннаабыт сылларбын ол эрээри олус күндүтүк саныыбын. Сахалар элбэх этибит. Биир хоско олорбут кыргыттарбын умнубаппын — Каратаева Тамара Дмитриевнаны ( Дьокуускайга Ветеринария департаменын 20-тэн тахса сыл салайбыта), Семенова Мария Гаврильевна Сунтаарга (ветлабораторияҕа сэбиэдиссэйдээбитэ),Светлана Георгиевна Портнягина Чурапчыга ( началынньык солбуйааччыта этэ)… Биир куоракка үөрэммиттэрим билигин сааһыран дьиэттэн мээнэ тахсыбаттар, мин курдук 90-нарын туоллулар буоллаҕа, уолаттарбыт олохтон бараахтаабыттара…Михаил Ефимовиһы тиһэх суолугар атаара бара сылдьыбытым, Дора Никитичнаны көрсүбүтүм”диир кини.
Олох диэн уустук, барыта эриэ-дэхси буолбатах. Анисия Павловна билигин куоракка олорор, таас дьиэҕэ. Кини элбэх оҕолоох эдьиийдэрэ ыалдьан эҥин олохтон эрдэ барбыттара, кыра оҕолорун хаалларан, олору иитиспитэ, ийэтин кытары (ийэтэ 93-гэр олохтон барбыта). Биир эдьиийин кыыһын, 40 хонуктаах оҕону түөрдүгэр диэри улаатыннарбытын ахтар, аны ол оҕолор оҕолорун көрсүбүтэ. Бэйэтэ үс кыыстаах, бары үөрэхтээхтэр, үчүгэй үлэһиттэр, дьиэлээхтэр-уоттаахтар. Үс сиэн, икки хос сиэн бааллар, ону сэргэ эдьиийдэрин ыччаттара, ийэлэрин курдук саныыллар, онон билигин ытыс үрдүгэр сылдьарын этэр. Даачатыгар оҕолоро, күннэтэ кэриэтэ сиэнэ уол Максим кэлэр-барар, соҕотох хаалларбат. Бу туһугар туспа дьол — кырдьар сааска өйөбүллээх буолар!
Людмила Аммосова, хаартыскалар А.П. Никитинаттан.
