Наука 10 сылыгар
Быйыл сайын историктар, палеонтологтар, археологтар Хаҥалас улууһугар хас да экспедицияларынан үлэлээтилэр. Ол курдук, Өлүөнэ Очуостарын айылҕа пааркатыгарКембрий кэмин саҕанааҕы дьапталҕалары үөрэтиигэ палеонтологическай экспедиция РАН академига Алексей Розанов салайыытынан чинчийиилэри ыытта. Тиит Арыыга Бүлтэгир кырдалыгар, Харыйалаахха хаһыылар буолбуттара, учуонайдар, историктар быыстапка тэрийэн нэһилиэнньэни, кыраайы үөрэтээччилэри кытары көрсүһүүнү тэрийбиттэрэ. Куллатыга кытары күһүөрү хаһыылары ыыта сылдьыбыттара. Онтон — Покровскайга Хоруол Тумуһугар. Манна археологтар бөлөхтөрө көмөлөһөөччүлэрин, ол иһигэр “Эллэйаада” оҕолор научнай экспедицияларын чилиэннэрин, кытары үлэлээтилэр. Биллэн турар, түмүктэр тута тахсыбаттар эрээри, булуллубут артефакторы анаалыстааһын, ырытыы кэнниттэн үлэ түмүгэ тахсыаҕа.
Покровскай күнүгэр
Балаҕан ыйыгар Покровскайга учуонайдар булуллубут артефакторынан быыстапканы тэрийбиттэрэ. Манна историческай наука кандидата, РФ култуураҕа министиэристибэтин судаарыстыбаннай экспертизаны ыытыыга аттестацияны барбыт эксперт Николай Кирьянов уонна РАН СС Гуманитарнай чинчийиигэ уонна хотугу аҕыйах ахсааннаах омуктар кыһалҕаларыгар научнай институт археологияҕа лабораториятын научнай үлэһитэ Егор Николаев кэлэн олохтоохтору, кыраайы үөрэтээччилэри кытары көрсүбүттэрэ, артефактарын билиһиннэрбиттэрэ.
Билиһиннэрэр буоллахха, Николай Кирьянов биһиги улууспутугар Эркээни хочотун Өктөм уонна Төхтүр нэһилиэктэрин сиригэр бу иннинэ кэлэн үлэлээбит учуонай буолар. Кини ааспыт сылга Эркээни хочотун Чабыыда сирин историяҕа бэлиэ миэстэлэригэр аналлаах олус интэриэһинэй кинигэни бэлэмнээн таһаарбыта. Таһаарыытын «Киирии тылыгар” кини Хаҥаласка Саха сиригэр саамай түҥ былыргы история пааматынньыга Дириҥ Үрэххэ баарын ыйар (0,3- 04 мөл.сыл саастаах), ону сэргэ Өлүөнэ өрүспүтүн кыйа тааска уруһуйдары, петроглифтары чинчийэн бу эҥэр олорбут төрүт омуктар тустарынан, Эркээни хочотун Чабыыда сиригэр XVII-XX-c үйэлэртэн көстүбүт археология пааматынньыктарын, ол иһигэр сэттэ киһи (оҕолорун кытары) көмүүтүн булбуттарын о.д.а. сырдатар. Бу чинчийиилэр Эркээнибит хочотун социальнай-экономическай, култуура уонна туризм сайдыытыгар олук уурар кыахтаахтарын дакаастыыр, Хаҥалас сирэ-дойдута история, култуура эбийиэктэринэн баайын, ону докумуоннатан харыстабыллаахтык сыһыаннаһан туһанарга наукаҕа тирэнэн дьаһанар ирдэниллэрин итэҕэтэр.
Билэргит курдук, Эркээнибит хочото, бырааннара, дьиҥинэн, сиһилии чинчийдэххэ, барыта кэриэтэ история, култуура пааматынньыктарынан буолаллара тахсан иһэр. Бириэмэ ыгым, Уһук Илиҥҥи гектар тохсолунан бу тутулунан докумуоннамматах сирдэрбит дьоҥҥо бэриллэ тураллара дьиксиннэрбэт буолуон сатаммат. Ытык сирдэрбит сүнньүнэн норуот номохторугар эрэ кэпсэнэллэр, науканан дакаастанан харыстанар сирдэргэ үксүлэрэ киллэриллибэккэ тураллар. Бу, биллэн турар, кэлин норуоппутугар охсуулаах буолуон сөп. Онон Николай Сергеевич Кирьянов, Егор Николаевич Николаев курдук эдэр историктар, археологтар хаһыылары ыытан, онно биһиги улууспут нэһилиэктэрин дьаһалталара көхтөөхтүк кыттан, кыаллар көмөнү оҥорон төрүт сирдэрин-уоттарын олус кэлбиккэ-барбыкка ыскайдаабакка эрэ кэлэр көлүөнэлэригэр чөл хааллараллара, харыстабыллаахтык туһаналлара улахан суолталаах. Ким интэриэһиргиир Н.Н. Кирьянов “Достопримечательное место “Чабыыда” диэн кинигэтин билсэргитигэр сүбэлиибин, бибилэтиэкэлэргитигэр баар буолуохтаах. Онтон Хоруол Тумуһугар уонна Өлүөнэ Очуостарыгар экспедициялар үлэлэринэн эмиэ суруйуулар тахсыахтара диэн эрэнэбит.
Покровскай күнүгэр тэриллибит быыстапкаҕа Николай Кирьяновтаах артефактарын аҕала кэлэн ким интэриэһиргииргэ кэпсээн-ипсээн, көрдөрөн, презентациянан билиһиннэрэн историяны кэрэхсээччилэри сөхтөрбүттэрэ.
Эдэр учуонайдары кытары кэпсэтиилэртэн...
— Биһиги быйыл сайын Хаҥалас улууһун Тиит Арыытыгар биллиилээх учуонай Гаврил Васильевич Ксенофонтов, кини төрөппүттэрэ олоро сылдьыбыт Бүлтэгир диэн олохтоохтор ытыктыыр бэлиэ сирдэригэр сырыттыбыт, — диэн кэпсээнин саҕалаабыта Николай Кирьянов. – Биллэрин курдук, бу кырдьык ытык сир. Ол эрээри, история, култуура нэһилиэстибэтин өйдөбүнньүгэ буоларын бигэргэтэр туох да докумуона суох. Онон чинчийии үлэтин ыыттыбыт. Бу арыыга сэттэ киһи көмүллүбүтүн дакаастыыр мэҥэ таастардаах өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кылабыыһаны бэлиэтээтибит, ону сэргэ үс былыргы дьон олохсуйа сылдьыбыт стоянкатын чинчийдибит, быһа холоон XVIII–XIX-с үйэтээҕини. Өссө бу сиргэ-дойдуга эмиэ биллиилээх дьон – Саха сириттэн бастакы дипломат Иван Рожин, бастакы лүөччүк-истребитель, фронтовик Иван Федоров улааппыт дойдулара. ИтиТиит Арыы история, култуура нэһилиэстибэтигэр киирэн туристическай үлэни ыытыыга эбии буолуон, туһаныллыан сөп. Бүлтэгиртэн чугас баар Харыйалаахха киһини көмүүнү буллубут (боростуой балыксыт, быһыыта, туох да атын мала-сала суох этэ). Биһиги билэрбитинэн, 1933 сылаахха Гаврил Васильевич Ксенофонтов Эбэ Иһэ диэн сиргэ хаһыылары ыытан көрбүт этэ... Уопсайынан, история-култуура нэһилиэстибэтигэр киирэр кыахтаах дойду, онон испииһэккэ киллэрбит булумньуларбытыгар олоҕуран, ол иһигэр археологическай хаһыыларбытынан бу дойдуну докумуоннатарга кыһаллыахпыт, — диэбитэ наука үлэһитэ. Кини туой иһит үлтүркэйдэрин, манньыаттары о.д.а. аҕалан быыстапкаҕа туруорбута, ону сэргэ презентацияны экраҥҥа көрдөрөн билиһиннэрбитэ.
Манна археолог Егор Николаев Хоруол Тумуһуттан артефактарын көрдөрүүгэ уурбута болҕомтону тарпыта. Санатан аастахха, биһиги хаһыылар бара турдахтарына Археолог күнүн аан бастаан бу ытык сиргэ быыстапкалаах көрсүһүүннэн бэлиэтээбиппит умнуллубат түгэн этэ.
Покровскай күнүгэр Егор Николаевичтан хаһыылартан үлэ түмүгэ хаһан биллэрин туһунан санаатын үллэстэригэр көрдөспүтүм.
— Хоруол Тумуска өссө сэрии сылларыгар учуонай Алексей Окладников хаһыылары ыыта сылдьан таас үйэтинээҕи матырыйааллары булбута, онтон Юрий Мочанов 70-с сылларга дьарыктаната сылдьыбыта, салгыы 90-с сылларга бу диэки гаас турбатын уураары сир хаһа сылдьан эмиэ таас үйэтинээҕи көмүүгэ кэтиллибиттэрэ. Ити кэнниттэн археологтар манна үлэлии иликтэрэ, кэлин олус дьиэ-уот туттан барбыттарыттан дьиксинэн улуус дьаһалтата, өрөспүүбүлүкэтээҕи история уонна культуура пааматынньыктарыгар управление туруорсан бу Тумуһу чөл хаалларарга диэн биһиги быйыл уонтан тахса күн кэлэн үлэлээн бардыбыт. Быһа холуйан манна 10 тыһыынча сыл анараа өттүгэр дьон олоро сылдьыбыттарын биллибит, билигин 500-тэн тахса булумньуларданныбыт. Олору сууйан-тараан анаалыстыырга ыытан баран Покровскайга улуустааҕы кыраайы үөрэтэр түмэлгэ туттарыахтаахпыт. Түмүгэр бу Хоруол Тумуһа харыстабыл пааспарданан, көмүскэл эбэһээтэлистибэлэрдэнэн, ити сир тыытыллыбат зона быһыытынан докумуоннаныа этэ. Оччоҕо манна ханнык даҕаны тутуу ыытыллыа, Уһук Илин гектарынан да бэриллиэ суохтаах, — диэн быһааран туран эдэр учуонай күүс-көмөбуолбут дьонугар, үлэлиир институтугар, Покровскай дьаһалтатыгар, Өрөспүүбүлүкэ история уонна култуура нэһилиэстибэтин харыстабылыгар управление салайааччытыгар Николай Макаровка, “Эллэйада” оҕолор экспедицияларыгар махталын тириэрпитэ, кыалыннаҕына эһиил эмиэ кэлиэхпит диэбитэ.
Урут социальнай ситимнэргэ иһитиннэрбитим курдук, бу быыстапкаҕа дьон таас үйэтинээҕи эрээри, олус бэркэ буор анныгар үйэлэргэ кистэнэн сыппыт киис төбөтүн уҥуоҕун, ох саа чокуур таастан чап-чараас эрээри сытыы гына эллэнэн оҥоһуллубут оноҕосторун төбөтүн, араас мал-сал үлтүркэйдэрин көрөн дьиктиргээбиттэрэ. Онон дьиҥ-чахчы бу аны Покровка дэнэр үрэхпит үрдүк кырдайыгар номоххо киирбит Хоруол Тумуспут уонунан тыһыынча сыл анаараа өттүнээҕи олоҕу бигэргэтэрин дьон итэҕэйэн барбыттара. Археологтар ол эрээри кэнники кэпсэниллэр сахалар нуучча хаһаахтарын кытары кыргыһыылара бу эҥэр буолбутун туоһулуур булумньулар отойун көстүбэтэхтэринэн аны историяны атын хараҕынан көрүү ирдэнэрин бигэргэтэллэрэ буолуо. Археологическай хаһыылар түмүктэрин күүтэбит.
Людмила Аммосова, ааптар хаартыскаҕа уонна видеоҕа түһэриилэрэ: https://max.ru/channel_Hangalas
