Бу Өлүөнэ эбэбит орто сүнньүгэр тэриллибит Россия, Кытай, Таджикистан учуонайдарын дендрологическай экспедицияларыгар Хаҥалас оскуолаларын оҕолоро кытыннылар. Икки күн устата кинилэр Эркээни хочотуттан Тойон Арыы Чочуобунатыгар дылы былыргы мастардаах сирдэринэн сырыттылар.
— Экспедиция сыала-соруга ураты – Өлүөнэ өрүспүт режимин сөргүтэн көрүү, былыргыттан хаалбыт мастар саастарын эргимтэлэринэн килиимэт уларыйыытын сөргүтэн көрүү. Эркээни хочотугар уонна Улуу Эбэбит орто сүнньүнэн былыргыттан тиийэн кэлбит иннэлээх мастар саастарынан 300-500 сыллар усталарыгар туох күн-дьыл буолан ааспытын, уу төһө кэлэ сылдьыбытын о.д.а. быһаарыы этэ, — диэн үлэ сүнньүнэн билиһиннэрдэ оҕолору салайан илдьэ сылдьыбыт Ой орто оскуолатын учуутала Прокопий Ноговицын. – Бастакы күммүтүгэр Покровскайтан чугас «Лена” турбазаттан Тойон Арыыга диэри барбыппыт. Урукку дьаам ыстаансыйатын сиригэр хайа үрдүгэр, анныгар үүнэн хаалбыт баараҕай мастары чинчийдибит. Экспедициябытыгар Екатеринбург Дендрологияҕа научнай-чинчийэр институтуттан научнай үлэһиттэр — биологическай наука дуоктардара Марина Гурская, Леонид Агафонов, Таджикистан Худжанд куоратыттан Наукалар академияларыттан техническэй наука кандидата Зульфиер Бахтиеров, Кытай Куньмин куоратыттан Юньаннааҕы университет профессора Фенг Чин Өктөм оскуолатыттан биология учуутала Айал Петров, сэттэ үөрэнээччи сырыттылар.
Биһиги Чочуобуна үрэҕиттэн палеонтологияҕа, малокологияҕа, ону сэргэ орнитологияҕа эмиэ матырыйааллары ирдээтибит. Мастар саастара эргимтэлэрин суолунан 150-ча сыллааҕыларын биллибит. Булумньуларданныбыт.
Ол курдук тайах сыҥааҕын уҥуоҕун, бизон кырамтатын буллубут, сапсан көтөр куорсуннарыгар тигистибит. 30 кыраадыс куйаас күн сухопутнай дэнэр биллибэт 5 мл уһуннаах улитка хаҕын кэллиэксийэбитигэр эбиннибит — настаабынньыкпыт Евгений Шиков көмөтүнэн ханнык көрүҥ харамайа буоларын быһаарыахпыт. Екатеринбург дендрологтара саһыл төбөтүн уҥуоҕун бэлэх ууннулар. Биһиги олохтоох сиртэн уруккуттан доҕорбут Андрей Артамонов дендрологтарга Тойон Арыы ыстаансыйатыттан 150 саастаах маһы көрдөрдө.
Суруктаах хайа аттыгар баар харыйалар быһа холоон 250 саастаахтар эбит. Учуонайдары кытары сылдьан элбэҕи биллибит-көрдүбүт, — диэтэ кини уонна бу толору хааччыллыылаах сабыс-саҥа турбазаҕа олус үчүгэйдик хонон-өрөөн ааспыттарын кэпсээтэ.
Кырдьык, олус бэрт эбит (киэһээ биһиги экспедицияҕа сылдьар уолбутун көрсө таарыйа баран кэлбиппит) — сып-сырдык уоттаах-күөстээх, сабыс саҥа тээбириннэрдээх, кыраантан сүүрэр ыраас уулаах… Дьиэлэртэн тэйиччи соҕус таджик учуонайа хараҥаран эрэр халлаан анныгар мангалга ас астыы сылдьара. Таджиктыы минньигэс плов буһаран экспедиция дьонун күндүлээбитин истибиппит…
Сарсыныгар науканан үлүһүйбүт дьон сарсыардаттан балыктаан (Кытай киһитигэр Эбэбит бэртээхэй бөдөҥ быйыт утары уунан дьоллообута эмиэ бэлиэ түгэн). Эркээни сиригэр үүммүт баараҕай мастары бу сайыҥҥы тиһэх куйаас сатыылаан турдаҕына чинчийэ, көрө-истэ сылдьыбыттара туспа кэпсээн… Онтон булуллубут матырыйааллар салгыы чинчийиллэн килиимэппит уларыйыыта хайдах барбытын билиэхпит.
Людмила Аммосова.
(Хаартыскалар Прокопий Ноговицын экспедициятын оҕолоро түһэриилэриттэн).