Петр Алексеевич Барашков, Семен Петрович Барашков кэргэттэрэ
П.А.Барашков уонна кини уола С.П.Барашков уустук олохторун арыаллаабыт хотун кэргэттэрэ хантан хааннаах, төрүттээх-уустаах этилэрий? Бу тиэмэни арыйарбар мин П.И.Барашкова салайааччылаах 2016 с. тахсыбыт ”Утум салҕанар, сайдар” диэн кинигэҕэ уонна архыып матырыйаалларыгар тирэҕирдим. Ону кытта Г.М.Герасимов уонна П.Н.Харитонов суруйууларын уонна атын ахтыылар сабаҕалааһыннарын тэҥнээн көрдүм.
Архыып докумуоннара
Бу кинигэҕэ оччотооҕу кэм дьонун кырдьыктаах ахтыылара киирбиттэр. Хачыкааттан төрүттээх, сахалартан бастакы учууталлар кэккэлэригэр киирбит А.П.Протодьяконов Семен Петрович төрөппүттэрин туһунан ахтыытыттан: “Ийэтэ Ксения Николаевна Эргис аҕатын ууһуттан төрүттээх, аҕата Петр Алексеевич Барашков. Бу кэмҥэ кинилэр Чаҥхай диэн сиргэ олорбуттар”. Бастакы кыыстара Анна төрөөбүтүн туһунан: “В метрической книге Кангаласской Покровской церкви 1867 года. У инородца Восточно-Кангаласского улуса Петра Алексеевъ Барашкова и законной жены его Ксении Николаевой,оба православного исповедания, 7 февраля 1866 года родилась дочь Анна” (ф.226, о.4а, д.123). Священник Ефграф Сукнев. Дьячок Алексей Винокуров”.
Семен Петрович Барашков 1876 с. төрөөбүт: “В метрической книге Кангаласской Покровской церкви по первому приходу за тысяча восемьсот семьдесят шестого года под №5 значится: 1876 года февраля первого дня у инородца Качикатского наслега Петра Алексеевъ Барашкова и законной его жены Ксении Николаевой родился сын и наречен Симеоном. Восприемником был родович Симеон Засимовъ Барашков. 1876 года апреля 1 дня. Качикатской Николаевской церкви. Священник Матвей Попов. Псаломщик Петр Винокуров”.
Петр Алексеевич Барашков (1842-1899) уустук олоҕо
Киприянов Иннокентий Петрович ахтыыта. 1945 с. “Аҕата Өлөксөй Бүөтүрү атыыр оҕус баһын саҕа сутуруктаах уоллаахпын диирэ үһү. Бүөтүр Бодайбоҕа бэдэрээтчигинэн, эргиэмсигинэн сылдьыбыта. Кини 100 сүөһүнү ииппитэ. Бэйэтэ улахан оҥочолоох буолан 200 буут арыыны тиэйэрэ, кыһын атынан эт тиэйэн Бодайбоҕо илдьэрэ, ону таһынан саары, ынах этэрбэстэри илдьэн бириискэлэргэ атыылыыра”. Онон Бүөтүр Барааскап бэйэтин кэмигэр сытыы-хотуу киһи эбит.
Петр иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт, икки оҕолооҕо иккиэн маҥнайгы кэргэниттэн, Эргистэн төрүттээх Ксения Николаевнаттан (Анна 1866 төр. Сэмэн 1876 төр.) Петр Барашков кэргэнэ Ксения Николаевна өлбүтүн кэннэ иккиһин кэргэннэнэр. Кииринньэҥ ийэ кэлэригэр 1883 с. диэки ( Анна Васильевна 1925 с. үҥсүү суругар 16 сыл Петр Барашковтыын бииргэ олорбутум диэн суруйуутунан) Бүөтүр кыыһа Анна 17 саастаах, (кинини Анна Васильевна Барашкова эрэ диэнинэн билэбит). Сэмэн – 7 — лээх.
Анна Барашковаҕа сыһыаннаах Хаҥаластааҕы Г.В.Ксенофонтов аатынан музей -дьиэҕэ сэдэх экспонат – баай ат киэргэлэ – хараллан турар.“Комплект якутского выездного коня, состоящий из чепрака, кычыма. Узды с поводком наузки, украшенная серебряными бляшками и цветным бисером. Изготовленное в 1887 году как приданое невестки. Принадлежала гражданке Качикатского наслега Восточно-Кангаласского улуса Анне Ивановне (Васильевне-авт.) Барашковой. Впоследствии комплект передавался ее дочке Анне Петровне Платоновой, внучке Марии Ивановне Рожиной, затем правнучке Декабрине Петровне Егоровой”. 8 июня 1980 года муж Декабрины Петровны Егоров Егор Петрович продал комплект дому-музею им. Серго Орджоникидзе за 1500 рублей.”
Дьэ бу олус баай ат киэргэллээх Анна Васильевна хантан төрүттээҕий? Киприянов Иннокентий Петрович 1945 с. ахтыытыттан: “Ону бу Бүөтүр Барааскап Тыылллыма нэһилиэгин баайдарыттан Лиэпчикэптэртэн үбүлэнэрэ, иэс ылара. Кэнники Бүөтүр Барааскап иэһин төлөөбөккө Лиэпчикэп үҥсүүтүнэн 3-4 сыл устата хаайыыга сыппыта. Хаайыы кэнниттэн дьадайан хаалбыта”. Кынна Соловьев оҕонньортон харчы ылан сиэн, хаайыыга олорбута диэн эмиэ баар… Лепчиков уонна Соловьев кулуба Мэҥэ улууһун тэҥ баайыылаах баайдара.
Бу сиэдэрэй ат киэргэлэ Анна Васильевна ииппит кыыһыгар Анна Петровнаҕа тиксибит. Бука кыыһа Тиит Арыы Харыйалааҕар сүктэн барарыгар анаабыт буолуохтаах. Кинини Барашкова Анна Петровна — Суон Ааныс диэн дьон билэрэ. Анна Петровна бэйэтиттэн аҕа саастаах Платонов Иван Григорьевичка кэргэн барбыта. Онтон уоллаах кыыс оҕоломмута, Николай уонна Мария диэн ааттаммыттара. Анна Петровна Платонова үтүө майгытын туһунан олус иһирэх ахтыылар суруллаллар.
Семен Барашков эдьиийигэр ийэтигэр курдук убанан, сылга биирдэ эмэ күүлэйдээн көрөн-истэн барар идэлээх эбит. Семен Петрович көмөтүнэн эдьиийэ бурдук ыстарар, хортуоппуй олордор тэриллээҕэ, тимир боромньулааҕа, булууктааҕа, хас да буускап хотуурдааҕа. Платоновтар уоллара Николай Иванович Нөмүгү атыыһыта, Бодайбоҕо бэдэрээтчитинэн сылдьар Тихонов Павел Данилович диэн киһи кыыһын Харитинаны кэргэн ылбыта. Кинилэр сиэннэрэ билигин Нөмүгүнэн, куоратынан олороллор.
Оттон: “Кыыстара тыла суох Маша Оруоһун Бүөтүр диэн киһиэхэ кэргэн тахса сылдьыбыт. Эдэр сааһыгар өлбүт. Үчүгэйдик иистэнэрэ. Бу ийэҥ тыла суох Машалыын тайҕаҕа сылдьыбыттара, онтон иистэнэр масссыына аҕалбыттара диирэ эбэм”, – диэн Анисия Никифорова ахтыыта баар.
Бу сиэдэрэй ат киэргэлэ Мария Ивановна Платонова кылгас олоҕун кэрэһэлиир. Ол туһунан кэргэнэ Рожин Петр Николаевич ахтыыта баар: “Харыйалаахха Сыһыы кутуругар олорбуппут… Аттыбытыгар Куохалыс баай уола диэн Уйбаан Платонов олороро (Иван Григорьевич Платонов.) Кини Барааскап баай эдьиийэ Ааныс диэн кэргэннээҕэ. Ааныс саха толуу дьахтара этэ. Бэйэтин курдук мааны кэрэ, көрөртөн үчүгэй сэбэрэлээх Мааһа диэн кыыстааҕа... Мин кэпсэтэн кэргэннэмитим. Наһаа иистэнньэҥ, асчыт этэ. Итэҕэһэ диэн үс саастааҕар тыла суох буолбут этэ. Уйбаан оҕонньор кыыһын олус үчүгэйдик тэрийэн кэргэн биэрбитэ. Маҕан да маҕан аты киэргэтиилээх ыҥыырдаан, ньирэйдээх ынахтаан, кулунчуктаах биэлээн биэрбиттэрэ. Миигиттэн халыым да, тугу да көрдөөбөтөхтөрө. Ааныс эмээхсин кыыһыгар Хачыкааттан кэлбит ыҥыырын биэрбит этэ. Онон ыҥыырын олус харыстаан уура сылдьыбыппыт. Оҕоломмотохпут. Кэргэним Мааһа убайын Ньукуусканы кулаак оҥорбуттарын истэн баран, ыалдьан хаалбыта. Онтон үтүөрбэккэ өлбүтэ…»
Семен Петрович Барашков тус олоҕо
Аҕата кэлин төһө да дьадайбытын иһин, Сэмэн аҕата хайдах үлэлиирин, ылсарын-бэрсэрин, хаһаайыстыбатын тэринэрин көрө-билэ сырыттаҕа…
Мин эрдэ истэрбинэн, билэрбинэн, Семен Петрович Барашков иккитэ кэргэннэнэ сылдьыбыт, иккиэн Эргистэн төрүттээхтэр дэнэрэ даҕаны… “Саха сирэ” хаһыат корреспондена Андрей Аргунов (31.01.1992.) суруйарынан, Сэмэн бастакы кэргэнэ Мэҥэ улууһуттан төрүттээх: «С.П.Барашков эдэр сааһыгар Бодайбоҕо мас кэрдиитигэр үлэлээбит, бэйэтин сытыы булугас өйүнэн балайда үптэнэн кэлэн, Мэҥэ Хаҥаласка олохтоох Чугуун баай Суоппуйа диэн суос-соҕотох мааны кыыһын ойох ылан, онтон сэдиптээн байан-тайан барбыт”.
Г.М.Герасимов “Сэмэн Барааскап” кинигэтиттэн: “Эмээхсин кэпсээнинэн, (Протодьяконова Татьяна Михайловна) Мэҥэ-Хаҥалас Чугуун баай Суоппуйа диэн кыра уҥуохтаах, сытыы-хотуу кыыһын кэргэн ылан дойдутугар кэлэр. Суоппуйа аҕата олус баай киһи эбитэ үһү, онон туох баар харчытын — баайын кыыстаах күтүөтүгэр анаабыт”. Чугуун баай Мэҥэ XVIII үйэтинээҕи биллэр кинээһин Чугун Бодоев сыдьаана буолуон сөп.
Дьэ бу олус кыахтаах Мэҥэ баайа соҕотох кыыһын тоҕо оччолорго соччо биллэ илик Сэмэн Барааскапка кэргэн биэрдэ? Ити кэмҥэ Бүөтүр Барааскап Мэҥэ баайдарын кытта уруурҕаһан, Бодайбонон эргинэн, аныгы сырыылаах баай буолан эрэр чинчилээҕэ. Уола Сэмэн, сытыы-хотуу эдэр киһи, аҕатын кытта тэҥҥэ сылдьыһара.
Киприянов Иннокентий Петрович ахтыытыттан: “Аҕата өлбүтүн кэннэ Семен Петрович Барашков Бодайботтон 1899 с. кыра-кыралаан көһөн испит, бүтэһигин байан-тайан, 1910 с. дойдутугар уон биэс сыарҕа көлө таһаҕастаах, алта киһи көмөлөһөөччүлээх, уонча тиэрдээччилээх көһөрдүү көспүт”.
Бастакы кэргэнэ олохтон барбытын кэннэ Семен Барашков Хачыкаакка олохсуйан олорон, иккиһин кэргэннэммит. Ол туоһутунан Семен Петрович Барашков эдэркээн кэргэнинээн Софья Николаевналыын 1915 с. түспүт хаартыската буолар. Софья Эргис Сиимэрэптэр кыыстара, Аҥар Харах Павлов кыыһа диэн кэпсэнэр…
1919 с. Семен Петрович Барашков 45 саастаах, Софья Николаевна 38 саастаах. Оҕолоро: Анна – 14, Семен – 5, Лидия – 3, Аркадий – 2 саастаахтар.
1927 с. Анна Семеновна бэйэтин кытта саастыы Иван Геннадиевич Кирилловтыын холбоһон Нөмүгүгэ олорон испитэ. Иккиһин Саввин Сергей Михайловичка кэргэн тахсан Алдаҥҥа олохсуйбуттара, икки уол оҕолоруттан сиэннэр Барашков Семен Петрович утумун салгыыллар.
Семен Петрович кыра кыыһа Лидия Семеновна (1916 с.төр.) кэлин учууталынан үлэлээбитэ биллэр.
Петр Алексеевич кэргэнэ Анна Васильевна уонна Семен Петрович хотуна Софья Николаевна Барашковалар кэнники дьылҕалара
Барашковтар олохторо 1921 с. кэнниттэн огдолуйан барбыт. Петр Алексеевич кэргэнигэр хаалларбыт дьиэтин былдьаан ылбыттар. Анна Васильевна адвокаттаах суукка үҥсүһэн көрөр да, тугу да ситиспэт… 1925 с. ыал устун барбыт Анна Васильевна Барашкова, С.П.Барашков маачаха ийэтэ, кэргэнэ өлүөн иннинэ кэриэс суругар киниэхэ дьиэ анаабытынан сибээстээн, Барашков дьиэлэриттэн биир эмэ дьиэни биэрээйэллэр диэн көрдөһүү түһэрэ сылдьыбыт да, аккаастаабыттар. Ол туһунан «моя доверительница Барашкова А.В. вынуждена скитаться на старости лет по чужим людям в поисках жилья,” – диэн адвоката Корякин 1925 с. атырдьах ыйын 20 күнүгэр суруйар.
Баһылай Харысхал Америкаҕа Конгресс библиотекатыгар үлэлии сылдьан, Соловецкай лааҕыртан күрээбит М.Ф.Корнилов Софья Николаевна Барашкова туһунан суругун булбут. Онно: “1928 с.онно тиийбит 200 сахаттан 40 % өлбүт, ол иһигэр 10 сылга ууруллубут С.П.Барашков кэргэнэ”, – диэн суруллубут. (Баһылай Харысхал. “Ааспыт кэм аартыктарынан”, 1 чааһа). С.Н.Барашкова П.В.Ксенофонтов дьыалатыгар сууттанан, 10 сылга хаайыыга уураахтаммыт.
Ити курдук, Барашковтар үтүө-мааны кэргэттэрин 20-с үйэ саҕаланыытын уордаах ытылҕана кэрэгэй дьылҕалаабыта. Ол гынан баран, утум салҕанар, сайдар дьылҕалаах. “Утум салҕанар…” диэн ааттаах кинигэ Баай Барашковтар ааттарын тилиннэрдэҕэ буоллун!
Раиса ФЕДОРОВА, кыраайы үөрэтээччи