Бу үтүө дьыаланы көҕүлээччинэн сүнньүнэн биир дойдулаахтарын өйөбүлүнэн ылбыт үлэ бэтэрээнэ Зинаида Шаврина буолбутун хаһыаппытыгар кэпсээн турабыт. Кыракый кыымтан уот күөдьүйэринии соҕотох да энтузиаст киһи олоҕу хамсатар аналлаах эбитин олох өссө төгүл бигэргэттэ.
Батамаайы барахсан Өлүөнэбит Очуостарын өҥөйө сытарынан аан дойдуга аатырар-сураҕырар аналланан турар. Онтон бу арт-эбийиэк чочуобуна, манна баар Бастакы Аан дойду сэриитигэр Батамаайыттан кыттыбыт дьаам дьонугар стендэлэрдээх өйдөбүнньүк, алта уолун сэриигэ атаарбыт Дьоруой-Ийэҕэ пааматынньыктаах сквер тутуллубутун кэнниттэн бүтүн комплекс буолан ыҥыра-угуйа туруо. Манна кэлбит киһи хайаан даҕаны тохтоон, сүгүрүйэн ааһара чахчы. Өйдөбүнньүк “Символы ямщика” диэн ааттааҕа бу тыйыс айылҕалаах хотугу сиргэ Россия күбүөрүнэлэриттэн күн-судаар ыраахтааҕыга сулууспалыы кэлбит дьон олохторун кэпсиир.
Ааспыкка этэн аһарбытым курдук, бу арт-эбийиэк билиҥҥи туристар Очуостарга дабайа, улуутуйар Эбэбит киэҥ киэлитин көтөр уйа туттар үрдүк хайатыттыттан астына-дуоһуйа эрэ көрө кэлэр буолбатахтар, кинилэр өссө бу дойду тугунан тыынан олорорун билсэ, түҥ былыргы историятыттан билиилэрин хаҥатына айаҥҥа туруналлар.
Бу манан ааһара хотугу дойдуну Россияны кытары сибээстиир Иркутскай-Дьокуускай почта суола. Батамаайыга бэрт дьоҕус сиргэ бу дьоһун өйдөбүнньүктэри туруорууга соҕотох киһи дьонун-сэргэтин түмэн дьаам историятын сэһэргиир өйдөбүнньүктэри туруортарбыта, дьиҥинэн, киһи сөҕөрө. Үйэ аҥарыттан ордук кэмҥэ иһийэ сыппыт кыракый дэриэбинэ дьаам сыдьааннарын көмөтүнэн саҥа тыыннанан өрүттэн эрэрэ көрүөххэ үчүгэй.
Манна кэлэргэ суол, ууннан ураты, куһаҕан күҥҥэ-дьылга аны даҕаны суох. Ол иһин эрдэ оҥоһуллубут улахан ыйааһыннаах бетонтан өйдөбүнньүгү сиринэн аҕалан туруоруу ичигэскэ эрдэ кыаллыбатаҕа. Хата, көмөлөспүт курдук пааматынньыгы арыйыыга күһүҥҥү тыаллаах эрээри сырдык-ыраас күн турда. Зинаида Егоровна, скульптор Алексей Андреев онон үлэлэрин түмүгэ көстүбүтүнэн итэҕэллээх дьон таҥараҕа махтаналлар. Тумул дьаһалтатын эдэркээн баһылыгар Тимур Семеновка эмиэ махталлара улахан. Тумуллар хара ааныттан Батамаайыларын сирэ сайдарыгар кыһаллалларын көрөбүн. Чочуобуна тутуутугар субуотунньуктаан эҥин кыттыбыттарын билэбин, бу тэрээһини кинилэр иилээн-саҕалаан ыыттылар эрэ буолбатах, өссө пааматынньыгы манипуляторданан аҕалан оннук булларарга күүс-көмө буолбуттара биллэр.
Норуот күүһэ көмүөл күүһэ
Дьаам дьоно үлэни, көрү да кыайа тутарын алтыһан олорбут буолан бэркэ билэбин. Бу “Символы ямщика» арт-эбийиэк турбут кунүн тэҥҥэ бэлиэтии Сиинэттэн эдэркээн Николай Наумов салайар “Реченька”, Дьокуускайтан Ирина Стрекаловская, “Потомки государевых ямщиков” общественнай тэрилтэ салайааччытын, “Ямская гармонь” ансаамбыллара кэлэн ырыанан эҕэрдэлээбиттэрэ олус истиҥ буолла. Тумуллар да хаалсыбатылар “Кытыл дарбардара”, “Оһуор” кэлэктииптэр ырыанан-үҥкүүнэн үөрүүбүтүн үрдэттилэр. Хормуоскаһыттарбыт Валерий Варфаломеев, Игорь Федоров, баянист Анатолий Саввинов ырыа бөҕөтүн ыллаатылар, көрү-нары истиҥ музыкаларынан тардан кэбистилэр. Этэргэ дылы, ыллаабат да киһи ыллаата, үҥкүүлээбэт да пляскалаан битийдэ.
Ытык сирин туһугар уоскуйбат дууһалаах Зинаида Шавринаҕа биһирэм күн үгүс үтүө тыллар этилиннилэр, наҕараада, бэлэх туттарылынна. Тэрээһиннээх хаһаайка бэйэтэ да кэлбит ыалдьыттарын бар-дьонун көмөтүнэн минньигэс астаах, бэлэхтээх-туһахтаах көрүстэ. Оттон төһөлөөх сүүрдэ-көттө этэй биир дойдулаахтарын кытары Кыайыы 80 сылын көрсө дьоруой-ийэ Акулина Строеваҕа анаан эмиэ уустук күннээх-дьыллаах кэмҥэ пааматынньыктаах сквер туттарарыгар. Мэктиэтигэр бэйэтигэр чугас сир ылан кыракый дьиэ туттаран харабыл, экскурсовод кэриэтэ буолан сайылаабыта хаһыс да сыла. Уота-күөһэ, суола-ииһэ суох сиргэ тутууну ыытар эрэйдээҕин билэбит. Өссө эрэйдээх пенсиялаах киһиэхэ ытык дьонун үйэтитиигэ дьонтон эбии үбү-харчыны булар. Бу бэлиэ күн саҥа өйдөбүнньүккэ көмө харчы урут кыттыспатах дьонтон эмиэ киирдэ. Онтон кэрэ тыллар, ахтыылар тустарынан этэн ааһар буоллахха, олус истиҥнэр, барыбытын сөхтөрөр, уйадытар да түгэннэрдээх буоланнар ис дууһаттан тахсаллара туохтааҕар да күндү. Ол курдук, дьоһун тыллары эттилэр, наҕараадалары туттардылар дьаамнартан сыдьааннаах оройуон баһылыгын солбуйааччы Ирина Яковлева, култуура салаатыттан култуура үтүөлээх үлэһиттэрэ Надежда Скрябина (бу дойдуга оскуола кэнниттэн манна, Батамаайыга өссө хаһаайыстыба баарыгар ыанньыксыттыы сылдьыбытыттан кытары), Мотрена Гаврильева (бу дьоһун дьаһаныы оройуон атын дьаамнарыгар маннык историяны сэһэргиир сонун арт-эбийиэктэри оҥорууга холобур буолуоҕа диэн) о.д.а. Зинаида Егоровна дьүөгэтэ, Мохсоҕоллоохтон «Аленушка” оҕо саадын медицинскэй үлэһитэ Валентина Александровна Соколова дьиэ кэргэнигэр хас да көлүөнэ харыстаан илдьэ кэлбит иконатын бэлэхтээбитэ умнуллубат түгэн буолла!
Өрүү буоларын курдук, бу күн билиҥҥи Россияҕа тиийэ дьаам диэн өйдөбүлү киэҥ эйгэҕэ таһаарбыт биир дойдулаахпыт, «Потомки государевых ямщиков” общественнай тэрилтэни тэрийбит Анатолий Добрянцевпыт элбэхтик ахтылынна. Баара буоллар төһө эрэ астынан, дуоһуйан бар-дьонун кытары тэҥҥэ бырааһынньыктыа, көрү-нары көҕүлүттэн тутуо этэй… Үчүгэй үйэлээх дииллэринии, саҕалаабыт дьыалата уостан хаалбакка салҕанар, саҥаттан саҥа тыыннанан сайдар, тэнийэр. Билигин, дьаам туһунан өйдөбүл Россия эбэ хотуҥҥа хаалбыт кэмигэр, ыраах Саха сиригэр сөргүтүллэн сайдан, саҥа тыыннанан кэлбитэ сөхтөрөр даҕаны. Оннооҕор Ил дархаммыт Айсен Николаев өрөспүүбүлүкэбит түөрт оройуонугар Дьаам култууратын Биэс сылларын биллэрэн турар (бу күн «дьаам култуурата” диэн этиини аан бастаан үтүөлээх артыыспыт, режиссер Андрей Борисовпыт айбыта кытары ахтыллан ааста). Таарыччы эттэххэ, үүнэр2027 сылга өрөспүүбүлүкэтээҕи “Играй, гармонь! Живи, частушка!” фестивальбыт 25-с төгүлүн ыытыллыа, Сиинэбит “Реченька» ансаамбыла 50, Ой Мураан, Батамаайы почта ыстаансыйалара 250 сыллаах үбүлүөйдэрин бэлиэтиэхтэрэ. Онон, өссө да саҥа, сонун хамсааһыннар тахсыахтара, өссө да истиэхпин дьаамсыктарбыт ырыаларын, хормуоска тыаһын. Онтон бүгүн бары баҕарар баҕабыт сэрии тохтуон, эйэлээх олох салаллыан!
Людмила Аммосова. Ааптар хаартыскаҕа, видеоҕа түһэриилэрэ.
