Улуус биир ытыктыыр, элбэхтик саныыр, ахтар кырдьаҕас сэбиэскэй, партийнай үлэһитэ Гордеев Н.Д. баара буоллар билигин 100 сааһын туолуо этэ. Мин бу улууска үйэ аҥарыттан ордук үлэлээбит сылларбар Николай Данилович курдук ыраас дууһалаах, чиэһинэй, дьон-сэргэ олоҕо тупсарын туһугар эдэр саастарыттан араас салайар үлэлэргэ үтүө суобастаахтык үлэлээбит, оройуоннара чэчирии сайдарыгар хаһан даҕаны суураллыбат чопчу кылааттарын киллэрбит улуу кырдьаҕастары кытары бииргэ алтыһан үлэлэспит дьоллоохпун.
Николай Данилович көстөр дьүһүнүнэн даҕаны дьиҥнээх саха киһитин толуута, киһини бэйэтигэр тардар, итэҕэтэр, эрэннэрэр дьикти алыптааҕа. Ыраас, сырдык сэбэрэлээх, кыһыл хааннаах, молоруйбут эттээх сирэйдээх, кылгас гына кырыллыбыт кыырыктыйан эрэр баттахтаах, өрүү итииргии, тиритэ сылдьар, сэһэнньит бэрдэ этэ. Онуоха эбии сахалыы мындыр өйдөөх буолан билэрэ-көрөрө даҕаны элбэҕэ. Оройуонун историятын, дьонун-сэргэтин олохторун-дьаһахтарын хасыһан туран үөрэтэрэ, онтукатын, этэргэ дылы, сапка тиһэн, сурукка-бичиккэ киллэрэн, мунньан иһэр буолара. Дьиҥинэн, оройуон олоҕун хаама сылдьар энциклопедията киһи быһыылааҕа.
Николай Данилович сааһырбыт киһиэхэ наһаа тупсаҕайдык таҥнара, ырааһа, чэбэрэ. Кэлин биирдэ саһархайдыҥы тастаах, оччолорго саҥа көстөн эрэр, дубленка сону кэппитин көрөн, бэйэтэ даҕаны арыы-сыа иҥмитин курдук кыһыл хааннаах киһини уолаттар таптыы, астына көрөн “оҕонньорбут олох сымыыт уоһаҕын курдук дии” дэһэн күлсэр буолбуттара.
Николай Данилович бэриллэр сорудахтарга наһаа кыһамньылаахтык, ис дууһатыттан ылсан сыһыаннаһара уонна уталыппакка толорорун сөбүлүүрэ.
Ону болҕомтоҕо ылан, партия оройуоннааҕы комитетыгар секретардаан олорон, биирдэ кинини уонна Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа, кини үөлээннээҕин, партийнай, хаһаайыстыбаннай салайар үлэлэргэ, партия оройуоннааҕы комитетын бастакы секретарыгар тиийэ уһуннук үлэлээбит Едисеев Николай Евграфовиһы ыҥыртаан ылан биһиги оройуонтан төһө киһи хаһан Сэбиэскэй Армия кэккэтигэр ыҥырыллан, төһөлөрө ханна тиийэн сэриилэспиттэрин, хаһан өлбүттэрин-сүппүттэрин, төһөлөрө эргиллэн кэлэн, тугу дьарыктаммыттарын үөрэтэн матырыйаал хомуйалларыгар сорудахтаабытым. Сүбэлэһэн баран анал хамыыһыйа тэрийбиппит. Ону кинилэр салайалларыгар этиллибитэ.
Итинник сорудах бэриллибитэ оччолорго эмиэ оруннааҕа. Аҕа дойду сэриитин кыттыылаахтара, кыргыс хонуутун тыыннаах туоһулара баар эрдэхтэринэ, тутуу былдьаһан, төһө кыалларынан, оччотооҕу хорсун буойуттарбыт ааттарын үйэтитэр санаа баара.
Дьонум ол сорудаҕы бэркэ сөбүлээн, ис дууһаларыттан ылсан, наһаа уһуннук, ымпыктаан-чымпыктаан үлэлэспиттэрэ. Кинилэргэ Кардашевскай Е.Е. курдук эмиэ биир улуу бөлүһүөк, уруккута райком бастакы секретара, Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа хорсун сэрииһит Тарасов С.П. элбэхтик көмөлөспүттэрэ.
Инньэ гынан кырдьаҕастарым бэрт дьоһун матырыйаалы биирдии нэһилиэктэринэн элбэхтик сүүрэн-көтөн, кэлэн-баран хомуйбуттара. Сотору-сотору түмсэн сүбэлэһэрбит, ол үрдүнэн Аҕа дойду сэриитин бары кыттыылаахтарын ким ханна тиийэн өлбүтүн-сүппүтүн, олор бойобуой суолларын толору көрдөрөр гына матырыйаалы киһилии хомуйар күчүмэҕэйэ, олус ыарахана. Төһөтүн да иһин дьоһуннаах матырыйаал хомуллан, түмүллэн олохтоох Орджоникидзе аатынан музейга ууран эрэргэ тиийбиппит. Дьиҥинэн, оччолорго хомуллубут матырыйааллары туһанан кинигэ суруйуохха син сөп эбитэ буолуо гынан баран, онно ким даҕаны санаатын уурбатаҕа.
Төһө даҕаны Николай Даниловичтыын ыксалаһан доҕордоспоторбут, атах тэпсэн олорон сэһэргэспэтэрбит, өрүү быстахтык көрсүһэрбит, бэрт истиҥник сэһэргэһэрбит. Аны санаатахха, мин тоҕо эрэ киниэхэ сүрбүн баттатар, толлор, олус ытыктыыр, убаастыыр курдугум.
Кэлин биирдэ “Заря” теплоходунан мин Тиит Арыыга, кини Кытыл Дьураҕа тиийэ бииргэ айаннаан иһэммит, оҕонньорум бэркэ суолу быһа ону-маны сэһэргээбитэ уонна Тиит Арыыга чугаһаан, Улахан Кэтэмэни ааһаат киһим: — “Ньукулаай, көр эрэ, ол хайа сирэйин, итиннэ урут революция иннинэ үрүҥ көмүһү шахта хаһан хостуу сылдьыбыттара. Кэлин революция буолбутугар динамит ууран аанын тоҕо тэптэрэн, сабан барбыттара. Ол, көрөҕүн дуо, шахта ааныгар хайа тааһын чөмөлөөбүттэрэ, кэлин тоҕо тэптэрии быыла, тааһа саба түспүтэ, ол эрээри күн-дьыл төһө даҕаны аастар көстө сытар, — дии-дии ыйан көрдөрө сатаабыта. – Кэлин, баҕар, наада буолар кэмэ кэлиэ, эдэр киһи итини өйдөөн көрөн кэбис”, — диэбитин билиҥҥэ дылы умнубаппын. Тиит Арыыга кэллэҕим-бардаҕым аайы ол Николай Данилович ыйбыт сирин өрүү одуулаһабын даҕаны, хайдах эрэ төһө сөпкө өйдөөбүппүн мунаахсыйабын.
Билигин толкуйдаатахха, кырдьаҕаһым ол үрүҥ көмүһү оройуонун туһатыгар туһаныан баҕа санаалааҕа баччааҥҥа дылы үөрэтиллибэккэ турдаҕа. Ол биһиги бүтэһик истиҥ сэһэргэһиибит эбит этэ.
Николай Никифорович БОРИСОВ,
СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ, суруналыыһа.
(«Николай Данилович Гордеев» кинигэттэн, 2008 сыл.).
Редакцияттан: Н.Д. Гордеев биһиги биир көхтөөх общественнай кэрэспэдьэммит этэ. Хаартыскаҕа көстөр «Хангаласцы в XVI-XVII веке» диэн 66 страницалаах машинканан бэчээттэммит ахтыыта харалла сытар…