Киһини хаан-уруу эрэ аймахтаһыннарбат, төрөөбүт-үөскээбит сир өссө ордук доҕордуу оҥорор.
Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан Тиит Арыы Харыйалааҕыттан төрүттээх Федоровтар уоллара летчик буолан, байыаннай летчиктары бэлэмнээһиҥҥэ инструкторынан үлэлиир диэн сураҕы истэрбит, биир дойдулаахтара киэн тутта кэпсэтэрбит, кинини көрүөхпүтүн баҕарарбыт.
Мин кэргэмминээн 1966 сыллаахха Чита уобалаһыгар курортка бара сылдьыбыппыт. Оччолорго Забайкальскай байыаннай уокурукка авиацияҕа командующайын солбуйааччытынан полковник Иван Афанасьевич Федоров ананан үлэлии олорорун истэрим. Мин кинини көрсөөрү штаб хонтуруолунай бэрэбиэркэтин барбытым, телефонунан кэпсэппитим, пропуһу ылбытым. Пропуһу көрдөрөн саллаат арыаллааһынынан Иван Афанасьевичка киирбитим. Иван Афанасьевич букатын билэр киһитин курдук олус үөрэ көрсүбүтэ. Киниэхэ киирэр байыаннай командирдар киирэллэрин тохтото түһэргэ дьаһал биэрбитэ. Уонча мүнүүтэ кэпсэппиппит, онтон тохтуу түһэрбэр көрдөспүтэ.
Иван Афанасьевич саар тэгил уҥуохтааҕа, кулуһун көнө уҥуохтааҕа, уурбут-туппут бэйэтигэр сөрү-сөп эттээҕэ-сииннээҕэ, ыыс араҕас сырдык сэбэрэлээҕэ, сахаҕа маарыннаабат курдуга. Кини нууччалар ортолоругар сырыттаҕына, нуучча курдуга, төрөөбүт тылынааҕар нууччалыы ордук саҥарара. Сарсын кыраныыссаҕа байыаннай үөрэх ыытылларыгар чуолкай сорудахтар бэриллэллэрин, халлаан туругун, ханнык саппаас аэродромнар төһө самолету ылыахтаахтарын эҥин туһунан сорудахтар бэриллибиттэрэ. Картаҕа маршруттарын, бириэмэтин чуолкайдаабыттара.
Эбиэт буолбутугар рестораҥҥа барбыппыт, аһыы-аһыы кэпсэппиппит, эбиэт кэнниттэн бэйэтэ штабка хаалбыта, шоферга куораты көрдөрөрүгэр сорудах биэрбитэ. Үлэ чааһа бүппүтүн кэннэ Иван Афанасьевичка дьиэтигэр барбыппыт. Дьиэҕэ Раиса Васильевна остуол тардан, биһигини кэтэһэн олороро. Киэһэни быһа дуоһуйа кэпсэппиппит. Биир дойдулааҕын көрсүбүтүттэн наһаа үөрбүтэ. Олус сэргээн дойдутун, дьонун туһунан ыйыталаһара. Харыйалаах ыаллара Хрущев политикатыгар түбэһэн эстэ сыһан көспүттэриттэн сүрдээҕи хомойбута. Онно санаспыппыт Харыйалаахтан үүммүт үтүө дьоннордооҕун, сүөһүнү, сылгыны иитэргэ олус табыгастаах айылҕалааҕын, бурдук, оҕуруот аһа, от олус дэлэйдик үүнэрин, өрүһэ манан хас да тус-туспа арыылардаах, ойоостордоох, үгүс хомолордоох буолан балыктыырга табыгастааҕын, Эчиитэ кытыла өрүү ньоҕору бултатарын. Эчиитэ хортуоппуйа минньигэһин. Дойдутуттан тэйэ сылдьар буолан, дойдутун олус ахтар эбит этэ. Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит саастыылаахтара хайдах олороллорун олус сэргээн истибитэ.
Булт-алт туһунан кэпсэппиппит. Немецкэй Зауэр саалааҕын көрбүппүт. Дойдутугар тиийэн бултуон баҕарарын эппитэ. “Россияҕа элбэх сиргэ сырыттым да, син биир Саха сирин өрүү ахтабын, төрөөбүт дойдубун хайа да дойду солбуйуо суох”, — диэбитин сөҕө санаабытым. Бэйэм Саха сириттэн уһуннук тэйбэтэх буолан, төрөөбүт дойду ахтылҕана диэни билбэт буолаахтаатаҕым.
Кэргэмминээн Елизавета Петровналыын бэртээхэй ыалы кытта билсибиппититтэн олус долгуйбуппут, астыммыппыт. Саха сиригэр тиийдэхтэринэ, көрсүһүөх буолан тарҕаспыппыт. Саха сиригэр уобалас байыаннай комиссарынан ананан кэлиэҕиттэн хаста да көрсүбүппүт. Кини сололоох буоллаҕына оскуолаҕа көрсүһүүлэри тэрийэрбит. Онно оҕолорго эппит биир улахан көрдөбүлүн хаһан да умнубаппын: «Үөрэниҥ кыһаллан, оҕоҕо саамай наадалааҕа чэгиэн доруобуйа, эккитин оҕо сааскытыттан эрчийиҥ, дойдуга үөрэхтээх дьоннооҕор чэгиэн-чэбдик, эт-хаан өттүнэн бэлэмнэммит дьон ордук наадалар. Доруобуйа баар буоллаҕына, бары баҕа санааҕыт туолуоҕа. Күн аайы бэйэҕитин эрчийиҥ, сүүрүҥ, хайыһардааҥ, ууга харбыы үөрэниҥ, походтарга сылдьыҥ, мырааннаргытыгар сүүрэ, дабайа үөрэниҥ. Оҕо сааска эрчиллибиккит үйэҕит тухары наада буолуоҕа».
Хайдахтаах үтүө этииний. Оччолорго оскуола оҕотуттан учууталлар билиини ирдээн уруок кэнниттэн хаалларан, ардыгар иккис сыл хаалларан үөрэтэ сатаан муҥнаналлара. Хамаандалыыр, дьаһалымсыйар политика оҕоттон чиҥ билиини эрэ ирдиирэ.
Иван Афанасьевич собону олус таптыыра. Куораттан телефон тыаһа кэлэр. Иван Афанасьевич телефоҥҥа миигин ыҥырар: «Николай Егорович, здравствуйте. Послезавтра к вам приеду, собо будет?» — диэн сакаастыыра. Этэр буолара: «Собоҕо тэҥнэһэр балык суох. Өрүү собону сиэхпин баҕарабын. Харыйалаахха оҕо сылдьан собону күөгүнэн хаптарарбыт, онтон ыла собону сии үөрэммитим. Европаҕа собо баар да, амтана букатын атын, киһи биирдэ эрэ амсайар аһа».
Пенсияҕа тахсан баран Одессаҕа көспүтэ. Биһиги сибээспит быстыбатаҕа. Өрүүтүн дойдутун, дьонун сураһан суруйар буолара. Мин улуус хаһыаттарын кэрэхсэбиллээх ыстатыйалардааҕын ыытарым иһин олус махтанара.
Одессаҕа тиһэх барыытыгар: «Саас букатын кэлэбин, даача тутуох буоллулар. Дьиэ булунуохпут, ыаллыы олоруохпут, сотору-сотору кэлиэҕим», — диэбитэ.
Дьылҕа-хаан оҥоһуута биһиги баҕабыт курдук буолбата. Иван Афанасьевич сирдээҕи олоҕо хомолтолоохтук быһынна. Биир дойдулаах биир үтүө киһибитин сүтэрдибит. Кини сырдык сэбэрэтэ, үтүө майгыта олоххо иккистээн кыайан хатыламмат хорсун олоҕун холобура билэр дьонун сүрэҕэр өрүү тыыннаах, умуллубат кэрэ ыҥырыы буолан өйбүтүгэр-санаабытыгар өрүү баар.
Николай Соловьев, кыраайы үөрэтээччи.
(“Төрөөбүт холумтаным” кинигэттэн, 2004 сыл.)