Чкалов сэлиэнньэтигэр С.Д. Соловьев аатын сүгэр Култуура уонна спорт киинигэр 2013 сыллаахтан Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин түмэлэ арыллан үлэлии турар. Музейбыт сүрүн сыала — Хаҥалас улууһун IV Малдьаҕар (билиҥҥитэ Тиит Арыы) нэһилиэгэр төрөөбүт-үөскээбит, олорбут, саха норуота үтүө холобур оҥостор дьоһун-мааны ыала Ксенофонтовтар дьиэ кэргэттэрин сырдык ааттарын үйэтитии, кэлэр көлүөнэҕэ үйэ саас тухары умнуллубат өйдөбүнньүк хаалларыы.
Музей тэриллиититтэн кылгастык
Музей тэриллиитин историятын кыратык сэгэтэр буоллахха, ДьГТХА Өктөмнөөҕү филиалыгар преподавателлыыр эдьийим Татьяна Степанова Ксенофонтовтар тутта сылдьыбыт маллара-саллара кинилэр аймахтарыгар Кытыл Дьураҕа баар, ону ылан музей тэрийиэ этигит диэн идея биэрбитэ. Онтон сиэттэрэн чинчийэр үлэни ыытан барбыппыт. Тиит Арыы олохтооҕо, Семеновтар аймахтара Николай Семенов уонна Семеновтар сиэн кыыстара Акулина Семенова ахталларынан, Василий Никифорович Ксенофонтов эдьийэ Варвара Никифоровна Ксенофонтова Кытыл Дьура Дьэкэмдэ дэриэбинэтин олохтооҕор Семен Прокопьевич Порфирьев (Бээтэй) диэн киһиэхэ кэргэн тахсан онно олохсуйбут эбит. 1920-с сылларга былаас уларыйыытыгар Василий Никифорович малларын аймахтарынан түҥэтэлээбит. Семеновтарга икки тирии тастаах сундуукка уган илдьэн биэрбитин ампаардарыгар ууран, кими да киллэрбэккэ, “ыт төбөтүн саҕа күлүүһүнэн” хатаан, олус үчүгэйдик харайа сылдьыбыттар. Кэнники кырдьаҕастар өлөннөр, Акулина Афанасьевна атын сиргэ көһөрүгэр ол мал сороҕун илдьэ сылдьыбыт, сороҕо Кытыл Дьураҕа хаалбыт этэ.
2010 сыллаахха кулууп сэбиэдиссэйэ Роза Архипова салалталаах Дьокуускайынан, Покровскайынан, Тиит Арыынан, Чкаловынан марафон-кэнсиэр тэрийэн 180 тыһ. солк. үп киллэрэн, Ксенофонтовтар малларын-салларын Акулина Семеноваттан 150 тыһ. солк. атыылаһан ыламмыт өр сыллар кэннилэриттэн бу маллар төрөөбүт дойдуларыгар төннөн кэлэн кэлэр кэнэҕэски ыччакка ол кэмнээҕи дьыллар туоһулара буолан үөрэтэ, сырдата тураллар.
2013 сыллаахха саҥа тутуллубут Култуура уонна спорт киинигэр нэһилиэкпит баһылыга Степан Соловьев 300 тыһ. солк. үп көрөн, Хаҥалас улууһун дьаһалтата 200 тыһ. солк. көмө харчы биэрэн Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин түмэлэ оҥоһуллубута. Түмэлбит икки салаалаах. Бастакы салаа нэһилиэкпит историятын сырдатар, иккискэ — Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин олохторун-дьаһахтарын көрдөрөр экспозициялар, стендэлэр, экспонаттар бааллар.
Экспонаттарбыт – история кэрэһиттэрэ
Музейбытыгар билигин Ксенофонтовтар дьиэ кэргэттэрин тутта сылдьыбыт малларын таһынан дэриэбинэбит дьонун олоҕун кэпсиир экспонаттар эмиэ бааллар. Бу эскпонаттары хомуйарбытыгар Роза Архиповалыын хас биирдии ыалы кэрийэн, арыт ампаардарын, дьиэлэрин үрдүгэр ыттан, дьоннорбутугар ыҥырыы таһааран үлэлээбиппит. Элбэх экспонаты биир дойдулаахтарбыт, билигин Покровскайга олорор Клавдия Семенова үрүҥ көмүс ньуоскаҕа тиийэ, барыта 11 экспонаты, Покровскайга олорбут Тамара Кузьмина кыһыл саһыл истээх сону, уопсайа 9 экспонаты биэрбиттэрэ. Сүүрбэччэҕэ тиийэр экспонаты олохтоохтор Павлова М.И., Васильева М.Е., Архипова Р.Е., Ноева М.В., Иванова Л.М., Григорьев А.И., Архипов И.Л., Яковлева С.М., Архипов Т.Л., Канова А.Н., Татаринова З.В., Ксенофонтов А.В., Белых А.Н., Белых Г.И., Белых М.Н., Сидорова Нь.С., Борисова С.С., Варламова Р.П., Матвеева М.И., Өктөмтөн Степанов Р.Г., Мохсоҕоллоохтон Алексеева В.М., Дьокуускайтан Платонов Г.Е., Булгунньахтаахтан Тимофеев А.П., Нөмүгүттэн Антонов А.П., элбэх оригинал хаартыскалары Трунина А. уо.д.а. бэйэлэрин баҕа өттүнэн матырыйаал хомуйарбытыгар көмөлөспүттэрэ. Нерюнгри олохтооҕо Дмитрий Иванов саха боотурун таҥаһын бэлэхтээбитэ. Кэнники кэмҥэ элбэх экспонаты В.В. Евстафьев уолунаан бэлэх ууннулар.
Ксенофонтовтар разделларыгар Покровскайтан Ксенофонтовтар сиэннэрэ Зоя Ивановна Ксенофонтова 100 тыһ.солк. харчынан уонна музейга дьоно илдьэ сылдьыбыт иконаларын, алтан кириэстэрин, ииппит эдьийин Евдокия Васильевна Ксенофонтова тутта сылдьыбыт иистэнэр массыынатын биэрбитэ. Дьокуускай куораттан Ксенофонтовтар сиэннэрэ Рейнида Петрова сахаракол, оригинал хаартыска, Элеонора Петрова венскай кириэһилэ, Покровскайтан Кетарута Иевлева Татьяна Васильевна Ксенофонтова кэтэ сылдьыбыт бытырыыстаах солко былаатын бэлэхтээбиттэрэ, Елена Протодьяконоваттан тумбалаах сиэркилэ атыыласпыппыт.
Түмэлбит аһыллыаҕыттан нэһилиэкпит уран иистэнньэҥэ, норуот маастара Инна Архипова чинчийии үлэтин ыытан Ксенофонтовтар кэрэ аҥардарын таҥастарын үөрэтэн, тигэн бэлэхтээбитэ. Дьокуускай куорат революция иннинээҕи “модница” кыргыттара кэтэ сылдьыбыт таҥастарын хаартыскаттан көрөн тикпитэ дьон сэҥээриитин ылыан ылбыта, түмэл биир кэрэ экспонаттара буолаллар. Иркутскай куорат кыраайы үөрэтэр музейыгар харалла сытар саха дьахтарын бууктаах сонун коллекциятын эмиэ көрөн, чинчийэн, үөрэтэн, тигэн 18 үйэтээҕи дьахтар, эр киһи кыһын кэтэр кэмпилиэгин барытын музейбытыгар бэлэх ууммута. Бу дьоннорбутугар махталым муҥура суох, үйэлэр тухары кинилэр ааттара түмэл историятыгар киириэҕэ.
Дьон-сэргэ сылдьара элбээтэ
Музейбыт сүрүн хайысхатынан экскурсия буолар. Биһиэхэ өрөспүүбүлүкэбит араас муннуктарыттан, Россия куораттарыттан (Новосибирск, Иркутск, Москва, Санкт-Петербург), атын дойдулартан (Чехия, Америка) тиийэ ыалдьыттар кэлэллэр. Музейбытыгар СӨ Бастакы Президенэ М.Е.Николаев ыалдьыттаабыта эмиэ биир бэлиэ, умнуллубат түгэн буолар.
Сылын аайы сааскы сынньалаҥнарыгар Дьокуускай куораттан саха куттаах Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интернат, 12-с №-дээх орто оскуола, Айыы кыһатын үөрэнээччилэрэ кэлэн көрөн-истэн, элбэҕи билэн, астынан бараллар. Киһи үөрэрэ, Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интернат үөрэнээччилэрэ музей хара арыллыаҕыттан биир да сылы көтүппэккэ кэлэллэр. Лицей-интернакка “Айылҕа ситимэ” диэн бырагырааманы научнай салайааччы, биология учуутала Анна Местникова үлэлэтэр, ол иһигэр биир салаалара Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин музейа буолар.
Биир эмиэ оннук энтузиаст-учууталынан ааттыахпын баҕарабын Александр Чиряевы. Александр Константинович бастаан Өрөспүүбүлүкэтээҕи лицей-интернакка үлэлиэҕиттэн оҕолору музейга аҕалтаабыта, онтон 12-с №-дээх оскуолаҕа көһүөҕүттэн бу оскуола оҕолорун музейга сирдээбитэ. Маннык учууталлар баар буоланнар оскуола хас биирдии оҕото Саха сирин чулуу дьонун билэн, дойдутугар бэриниилээх, патриотическай иитиилээх буолан тахсара саарбаҕа суох.
Кэнники кэмҥэ улууспут дьоно-сэргэтэ түмэлбитигэр кэлэрэ үксээтэ, ол аата улууспут историятын интириэһиргээччи элбээн иһэрин туоһута. Айан суола сылы быһа баара буоллар көрөөччү да элбэх буолуо эбит, арыы сиргэ олорор буоламмыт ол табыллыбат, кыһыҥҥы суол арылыннаҕына эрэ кыаллар.
Үөрэхтээх, бигэ туруктаах, үрдүк идеялары, духуобунай сыаннастары өрө туппут, төрөөбүт дойдуларыгар бэриниилээх, норуоттарын олоҕо тупсарыгар толук буолбут 6 уолу, 3 кыыһы төрөппүт, ииппит Екатерина Максимовна уонна Василий Никифорович Ксенофонтовтар олохторун үөрэтэн кэлэр көлүөнэҕэ хаалларардыы үлэлии сылдьабыт. Ааспыт аргыардаах үйэбит өркөн өйдөөхтөрүн, саха саргыта сайдарын туһугар олохторун да харыстаабатах саха норуотун саарыннарын туһунан киэн тутта кэпсии-ипсии сылдьабыт, дьон-сэргэ кэлиэ диэн эрэнэ кэтэһэбит, уопуттаах экскурсоводпунаан Роза Архиповалыын үөрэ-көтө көрсүөхпүт.
Раиса Степанова,
Ксенофонтовтар дьиэ кэргэннэрин музейын сэбиэдиссэйэ.
Чкалов сэл.