Ааспыт ыстатыйабар оройуоммут типографиятын туһунан суруйан ылтым. 85 сыл анараа өттүгэр типографияны тэрийэн хаһыаты таһаарар буолуу соһуччу сорудах этэ. Дьиэ-уот булан, бэчээттиир оборудованиенан, шрифтэринэн хааччыйан, ону сэргэ бу техникаҕа үлэлиир кыахтаах хорсун дьону ыҥыран үлэлэтэн бэчээт дьыалатын түһээн да баттаппакка сылдьар саҥаны саҕалааччылар, биллэн турар, үгүс уустуктары көрүстэхтэрэ. Ол эрээри урукку дьон саҥаҕа интэриэстээхтэрэ, билэ-көрө сатыырга дьулуһаллара. Хаһыаппыт тахсан барбыта. Ити кэмҥэ кыайан аахпат да дьон бааллара эбээт, аахтаран истэллэрэ…
Уоттаах сэрии бүтэн олох көнөн барбыта
Покровскай тупсан, Чураан базаттан да көһөрүллэн аҕалыллан тутуллубут дьиэлэринэн, ону сэргэ саҥа тутууларынан киэркэйэн кэҥээн испитэ, кирпииччэ собуота атаҕар бигэтик турбута, матырыйаалынан Дьокуускай куораты хааччыйбыта, 60-нус сыллар кэннилэриттэн Покровскайбыт даҕаны баартан тиксибитэ – 2 №-дээх таас оскуола дьиэтэ тутуллубута. Билигин урукку тутуулары киһи сөҕө саныыр. Покровскайбытыгар өрүс вокзала баара этэ эбээт! Уһун, үрдүк кирилиэстээх, дьон бүтэй дьиэҕэ олорон борокуот кэлэрин кэтиирэ, билиэт атыылыыр касса үлэлиирэ. Умнубаппыт «Космос” диэн ааттаах киинэ тыйаатырдаах култуурабыт дьиэтин. Киинэ бөҕөтүн көрдөрөллөрө.
Нэһилиэктэргэ эмиэ сэргэхсийии барбыта, бөһүөлэктээһин саҕаланан Тиит Эбэ, Чараҥ, Сиинэ курдук кэрэ көстүүлээх сэлиэнньэлэр баар буолтара. Дьон үлэлииллэрэ даҕаны! 70-с сыллартан алта сопхуостаах, Покровскайдааҕы опытнай хаһаайыстыбалаах, кыылы иитэр фермалаах этибит, ойуур хаһаайыстыбата, леспромхоз, комбыт, эргиэн, общественнай аһылык тэрилтэлэрэ, маҕаһыыннар бааллара. Урукку остолобуой, универмаг дьиэлэрэ тупсаҕай тутуулаахтарын умнубаппыт. Биһиги, хаһыат үлэһиттэрэ, бу оргуйан олорор олох киинигэр баар этибит. Командировкаларга хастыы да хоно сылдьарбыт, ол сырыыларбытын хотоннортон саҕалыырбыт… Биир бэйэм сылдьыбатах сайылыгым, хотонум, ходуһам, бааһынам суоҕун кэриэтэ этэ. Билигин даҕаны суохтуубун ону.
Партия райкомун, райсовет үлэһиттэрэ холуоһаларын, эрэсиинэ саппыкыларын илдьэ сылдьаллара… Агитбиригээдэ производственнай кэлэктииптэргэ ыалдьыттыыра. Оскуолаҕа оҕо элбэҕэ, хас үөрэх кыһатын аайы от, оҕуруот биригээдэлэрэ бааллара. Үлэ дьонун туһунан хото суруйарбыт… Билигин ити сыллар хаһыаттарын көрөн сөҕөҕүн эрэ — спорт, култуура да сырдатыллара. Оо, фестиваллар сыллата буолаллара, суруйтараары жюригэ киллэрэн үлэлэтэллэрэ. Умнубаппын тоҥ-хаһаа кулууптары, хабыс-хараҥа уулуссаларынан түүн үөһээ дьиэбэр төннөрбүн. Ыт ытырыа, арыгыһыт мэһэйдиэ диэн өйдөбүл да суох буолара, билиҥҥи олоххо холоотоххо.
Хаһыат историяны суруйар дииллэрэ кырдьык эбит. Дьон-сэргэ ортотугар доҕордуу сыһыан баара. Оннооҕор Грузия дьонун кытары алтыспыттаах этибит дии, Серго Орджоникидзе аатын сүгэр оройуон буоламмыт. Бу эмиэ историябыт биир кэрчигэ. Биһиги сахалыы хаһыаты салайан таһаарар редакторы солбуйааччыбыт Афанасий Михайлович Яковлев, дьэ союзнай өрөспүүбүлүкэни кытары сыһыаны кыайа туппуттааҕа. Оннооҕор хаһыаппыт балаһаларынан атастаһар кэмнэрдээх этибит – виноград үүннэрээччилэр тустарынан суруйарбыт ( биир буклетка кини 80 тус сыаллаах балаһаны хаһыаппытыгар таһаартарбыта сурулла сылдьар. Барахсан ,дьэ, үлэһит киһи этэ, дьиҥнээх суруналыыс. Сарсыарда үлэҕэр кэлиигэр сонун, былаан бөҕөлөөх тоһуйара). Грузиннары кытары алтыһыы туһунан билигин ити 70-80-с сыллардааҕы хаһыаттарбыт кэпсииллэр. Араас норуот доҕордуу сыһыанын айыы тыына хаҥаластарга билигин даҕаны баар. Ол да иһин буолуо, манна ханнык да улуустан кэлбит киһини олохтоохтор туора көрбөттөр, ол дьон бу дойдуну сөбүлээн биир бэйэлэрэ бүтүн аймахтарын да көһөрөн аҕалан олохсуйаллара билигин даҕаны баар көстүү.
Дьэ бу сылларга Орджоникидзевскай оройуон үлэтинэн-хамнаһынан, олоҕун таһымынан өрөспүүбүлүкэҕэ ньиргийэн олороро. Покровскайга таас тутуу бөҕөтө дьэндэйбитэ. “Промстрой» ТМУ, кирпииччэ, цемент, арболит, тимир-бетон оҥоһуктары оҥорон таһаарар собуоттар тигинэччи үлэлииллэрэ. «Межколхозстрой” ПМК, лесхоз, эргиэн тэрилтэтэ тутууну эмиэ ыытара. Мелиорация, “Сельхозхимия” кэлэктииптэрэ, “Сельхозтехника» холбоһуга о.д,а. үлэ бөҕөтүн ыыталлара. Олохтоох суруналыыстар ити араас эйгэҕэ барытыгар эргиччи билиилээх буоларбыт ирдэнэрэ, эт өйүнэн, киэҥ толкуйунан – билиҥҥи курдук интернет диэн “суһал көмө” суоҕа.
Биһиги кэлэктииппитигэр араас идэлээх дьон үлэлииллэрэ. Холобур, ити Афанасий Яковлевпыт юристыы сылдьыбыт этэ, Тимофей Тимофеев тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ, улахан колхуоһу салайбыт киһи, Гаврил Федоров эргиэн эйгэтиттэн, учууталлар, историктар да бааллара. Анал суруналыыс үөрэхтээх дьон кэлин баар буолтара. Биллэн турар, бу атын-атын эйгэ дьоно билиилэрэ киэҥинэн хаһыат ис хоһоонун байыталлара. Редакциябытын өр сылларга Исай Никифоров кэнниттэн анал суруналыыс үөрэхтээх Николай Степанович Попов салайбыта. Ирдэбиллээх, киэҥ билиилээх киһи этэ. Ити кэмҥэ өссө биир интеллектуал киһи – Владимир Яковлевич Степанов үлэлии сылдьыбыта, кинигэ диэн баран муннукка ытаабыт киһи. Онтон 80-с сылларга «Лена маяктара” хаһыаппытыгар Чурапчы Чыаппаратыттан төрүттээх киэҥ биллиилээх суруналыыс Михаил Демьянович Дьячковскай Верхоянскайтан кэлэн редактордыы сылдьыбыта. Сүрдээх үчүгэй лектор – аан дойду балаһыанньатын киэҥ аудиторияҕа биир кумааҕыта суох тахсан ырытара, киһи истэн олоруох курдук. Биллэр, «Ханидуо уонна Халерхаа”, “Саҥа дьон” курдук тылбааһынан хас да улахан кинигэлэрдээх. Олус ирдэбиллээх редактор этэ, хас да күн сыралаһан бооччойбут ыстатыйаҕын корзинаҕа бырахтаҕына да көҥүл буолара. Кини аатынан билигин Хаҥалас улууһун дьаһалтатын бириэмийэтэ хаһыаппыт суруналыыстарыгар, общественнай кэрэспэдьиэннэригэр сыллата туттарыллар. Холку майгылаах дьоннор да бааллара. Владимир Титович Варламов, тустуук ааттааҕа, хас да сыл үлэлии сылдьыбыта, киһи мааныта кини этэ, санааҕар эрчимиҥ эбиллэрэ. Спорт тиэмэтин дьэ кыайа тутара, тустуук бэрдэ буолан, промышленнай тэрилтэлэр тустарынан хото суруйара. Асчыт үтүөкэнэ буоларын умнубаппыт, Кэбээйитин соботун фаршируйдаан аҕалара… Хаһыаппыт үбүлүөйүнэн сибээстээн барыларын ахтан аһарыаҕы баҕарыллар — Валерий Хабидулинтан, Николай Кривомазовтан, Федор Стручковтан, киһи киэнэ кэрэмэһэ Виктор Прутскайтан саҕалаан партия райкомуттан редактордарынан үлэлии кэлбит Николай Борисов, Капиталина Соколова, Николай Рафаилов, Игорь Олесов, анал үөрэхтээх редактордар Михаил Непорожняй, уларыта тутуу ыарахан кэмигэр үлэлии сылдьыбыт Алексей Егоров, кэрэспэдьиэннэрбит Оксана Петровская, Виктор Тапыев, Раиса Парникова, Валентина Федорова, Елена Птицына, Семен Острельдин, Сергей Скрябин, Игорь Платонов, фотосуруналыыстар Сергей Саркисов, Степан Саввин о.д.а. тустарынан. Бары бэлиэ суолу-ииһи хаһыаппытыгар хаалларан барбыт, хас биирдиилэрэ ураты суруйар буочардаах үлэһит дьоммут буолаллар. Суруйуулара – хаһыаппыт подшивкаларыгар, араас репортажтарыттан, уочаркаларыттан, ыстатыйаларыттан Хаҥаласпыт түһүүлээх-тахсыылаах историятын тыына илгийэн ааһар. Урукку сылларга хаһыат үлэтигэр улахан суолта бэриллэрэ. Биһиги үгүс семинардарга эбии үөрэхтэргэ (ол иһигэр Москваҕа тиийэ), редакцияларынан араас тиэмэлэргэ көрсүһүүлэргэ сылдьарбыт, хардарыта уопут атастаһарбыт, нэһилиэктэргэ Хаһыат күннэрин ыытарбыт. Нэдиэлэҕэ үстэ тахсар хаһыат элбэх үлэһиттээҕэ… (Сиһилии дьоммут туһунан 2020 сыллаахха сайын хаһыат 41, 46, 48, 51, 53, 55, 59, 61, 67 нүөмэрдэригэр таһаарбыт “Гражданскай уопсастыба бөҕөргүүрүгэр быһаччы кыттан» диэн ыстатыйаларбар суруйбуппунан хатылыы барбаппын).
1992 сылтан улууспутугар хаһыаппыт тус туһунан сурутааччыларданан тахсара эмиэ улахан ситиһии. Бу билигин даҕаны салҕанар – тыл көмүскэлигэр. Кэлэн иһэр “Хаҥаласпыт» бэлиэ даатанан ааҕааччыга дэбигис көстүбэт эйгэбититтэн дьоммутун – тылбаасчыттары Тамара Иванованы, Николай Ермолаевы, Серафим Протодьяконовы, Анисия Кулаковскаяны, Татьяна Попованы, машинисткалары Клавдия Куприянованы, Раиса Гоголеваны, өрө сыл үлэлээбит корректорбытын Василий Бродниковы, буҕаалтырдарбытын — аны икки сылынан 100 сааһын туолаары сылдьар Александра Наумованы, үлэһит үтүөлэрин Мария Федорованы, Полина Варламованы, Наталья Григорьеваны, айан кыһалҕатын тэҥҥэ үллэстибит суоппардары Степан Согрины, Леонид Афанасьевы, Евгений Ивановы о.д.а. уонна, биллэн турар үгүс элбэх общественнай кэрэспэдьиэннэрбитин, эрэллээх көмөлөһөөччүлэрбитин умнууга хаалларбаппыт. Бары биир соруктаах үлэлээн кэллибит – дьоммутугар-сэргэбитигэр кырдьыктаах информацияны тириэрдиигэ (кинилэр тустарынан аныгыскы суруйууларбар ахтыаҕым).
(Салгыыта бэчээттэниэ).
Людмила Аммосова.
(Саҕаланыытын социальнай ситимнэргэ от ыйыгар тахсыбыт суруйууларбыттан көрүҥ). Хаартыскалар — редакция уонна ааптар архыыбыттан.