Саха норуодунай суруйааччыта, хаҥаластар тумус туттар киһибит ытыктабыллаах Павел Николаевич Харитонов быйыл сайын 85 сааһын туолла. Бэлиэ даатаны көрсө улууспутугар араас тэрээһиннэр буолан аастылар. Балай эмэ саастаах киһи диэтэххэ, биир дойдулаахпыт уруккутун курдук олус сэргэх, тэрээһин бөҕөтүгэр кыттар, олох үөһүгэр сылдьар. Көрө-истэ үөрэбит.
Өр сылларга Г.В.Ксенофонтов аатынан кыраайы үөрэтэр түмэлбитигэр үлэлээбит, манна өссө ытыктабыллаах кырдьаҕастарбыт Семен Дмитриевич Иванов, Николай Данилович Гордеев, Степан Петрович Тарасов историяны түмэр кэмнэригэр алтыһан хаалбыт Павел Харитонов сир түннүгэ киһи быһыытынан билэрэ-көрө элбэҕиттэн, барытын өйүгэр бигэтик тута сылдьарыттан киһи сөҕөр эрэ. Маннык дьону хаама сылдьар энциклопедия дииллэр. Улууспутугар кини интэриэһиргээбэтэх чаҕылхай дьонноро суохтарын кэриэтэ, ахтара-саныыра үгүс, туох кыалларынан сурукка тиһэ сылдьар үтүө үгэстээх. Оннооҕор Кытыл Дьура түгэҕэр олоро сылдьыбыт мин эһээбин Мордовской Еремей Гаврильевиһы суруйан хаалларбыт эбит, соторутааҕыта көрсөн дьоммут туһунан “Потомкам повесть предков» диэн кинигэ бэлэмнээн таһаарбыппытын истэн, Павел Николаевич “Эһиги эһээҕит ураты дьикти киһи этэ, мин кини туһунан суруйа сылдьыбытым, кинигэҕэр киллэрдиҥ ини…?” диэн ыйыттаҕа үһү. Мин оннук суруйууну отой да умнан сылдьыбыппын, кинигэбитигэр суруйааччы Николай Калитин ийэбит Агния Львовна туһунан 80 сааһынан тахсыбыт “Кытылым барахсан” кинигэтигэр ахтыытын кыбыппыппыт этэ…
Кинигэбит икки өттүттэн аймахтар тустарынан дьиэ кэргэҥҥэ ордук сыһыаннаах аһаҕас суруйуулардаах буолан биһирэмнээбэтэхпит даҕаны, арай былырыын сайын чугас дьоннорбутун, 140-ча киһини түмэн ыһыах кэмигэр бэйэбит ыччаттарбытын билиһиннэрэр сыалтан дьоҕус көрсүһүүнэн бэлиэтээн ааспыппыт. Дьиҥинэн, манна ол хаан удьуордарбыт эрэ буолбакка, төрөппүттэрбит общественниктарын быһыытынан Кытыл Дьурабыт олоҕуттан, олорон, үлэлээн ааспыт дьонун-сэргэтин туһунан элбэх суруйуулар, аҕабыт Денис Еремеевич дэриэбинэҕэ бастакы хаартыскаҕа түһэрээччинэн буолан, дьаамнарбыт этэллэринэн, элбэх “фотографическай карточка” киирбитэ этэ даҕаны…
Уоппускаҕа барбычча архыыппын хасыһа сылдьан соторутааҕыта Павел Николаевич суруйуутун булан ыллым. Аахтым, кырдьык даҕаны, эһээбит барахсан ураты киһи эбит диэн санааҕа кэлэн ааҕааччыларбар билиһиннэриэхпин баҕардым. Син дойдутугар биллэр-көстөр, ытыктанар киһи этэ эбит, биһиги кырабытыгар олохтон барбыт буолан соччо билбэтэрбит даҕаны. Төрөппүттэрбит олохторугар орооспот этэ буоллаҕа, ол эрээри таһыттан көрө-истэ сылдьара… Бу ахтыы түөрт уонча сыл анараа өттүгэр сурулунна буолуо, ааптар Ойуку диэн псевдонимы ылыммытын кэннэ. Баалаабат инигит, ытык киһибит суолта биэрэн суруйуутун туох баарынан билиһиннэрэбин…
Мордовской Еремей Гаврильевич
( 1905-1967 сс.)
Хаҥалас улууһун 5-Малдьаҕар нэһилиэгэр Еремей Гаврильевич диэн икки оҕолоох киһи олорбут. Соҕурууттан көскө дьаам сүүрдэ кэлбит нуучча бааһынайдара манна Кытыл соҕуруу өттүгэр олохсуйан бараннар бу сири Дьура дьаама диэн ааттаппыттар. Инньэ гынан 5-Малдьаҕар нэһилиэгэр сахалыын-нууччалыын үйэлэргэ булкуһаннар, биир тылланан эйэ-дэмнээхтик олорбуттар.
Еремей Гаврильевич бэйэтэ эмиэ ол сиэринэн-майгытынан икки норуот тылыттан бэркэ бэриһиннэрбит, майгыта даҕаны ол хоту салаллыбыт киһи. Киниэхэ, сахалыы майгылаах, бэрт бисээл киһиэхэ оннооҕор күүскэ сэбиэскэй былаас олохтообут үөрэҕэ, ыйбыт-кэрдибит, сирдээбит суола дириҥник иҥпит. Ону этинэн-хаанынан күүскҕэ ылынан, бэйэтэ салҕыы тарҕатан, харыс да саҕаны халты хаампакка, «оннук киһи баар этэ, манна олорбута” диэн дьон уоһуттан түспэккэ кэпсээн буолан, аата-суола сүппэккэ баччаҕа диэри кэпсээн буолан тиийэн кэлбит. Ааспыт үйэ ортотугар, учууталлартан ураты дьону барытын ааттарынан уонна хос ааттарынан эрэ ааттаан кэпсэтэр буоллахтарына, кинини тоҕо эрэ соҕотохтуу Еремей Гаврильевич диэн ааттаан кэпсииллэрэ.
…Соҕотох уола Денис Кытыл Дьура начальнай оскуолатын бүтэрэн Сиинэ оскуолатыгар салҕыы үөрэнэ барбыт. Биирдэ аҕата уолун көрсө ол оскуолаҕа айаннаан тиийбит. Уруок буола турар үһү. Еремей Гаврильвеич бэһис кылааска үөрэнэр уолун кылааһын тоҥсуйбутугар учуутала тахсан кэлбит. “Денис Еремеевиһы көрсө кэллим, көҥүллүөххүт дуо?”, – ыйыппыт.
Учуутал дьахтар бастаан мух-мах барбыт, онтон дьэ өйдөөн: «Сөп. Мордовской Денис, таҕыс, аҕаҥ көрсө кэлбит», — диэн көҥүллээбит.
Еремей Гаврильевич ол кэнниттэн көрүдүөргэ биир бүччүм сири булан уолунаан сэргэстэһэн олороннор кэпсэтэн барбыттар. Үөрэнээччилэр уруоктара, ол кэнниттэн переменалара бүтэн, кылаастарыгар үөрэнэ киирбиттэр. Арай Еремей Гаврильевич уолунаан Денис Еремеевичтыын, сүрдээх дьоһуннаахтык, хардарыта ытыктабыллаахтык сэһэргэһэллэрэ бүппэтэх. Учууталлара даҕаны кинилэргэ кыһамматах…
Еремей Гаврильевич уола орто оскуоланы, ол кэнниттэн Дьокуускайга үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Дойдутугар Кытыл Дьура оскуолатыгар начаалынай кылаас учууталынан ананан кэлбит. Ыаллара аҕатыттан уолун үлэтин ыйыттахтарына , “Мин уолум Денис Еремеевич, дьэ баламат билиилээх киһи, доҕоор! Барбах Марк, Энгельс, Ленин, Сталин туомнарын ааҕар!”- кэпсиирэ.
“Хаһан кэргэннэнэр?”, — диэтэхтэринэ, “Бу дэриэбинэҕэ киниэхэ тэҥнээх кыыс суох! Арай ити учуутал кыыс Агния Львовна эрэ баар!”. Ити кэпсэтэ олордохторуна түннүктэрин аннынан учуутал кыыстара оскуолатыгар барбыт. “Оо, кыыс оҕото, тэлээрэн ааста эбээт!”, – Еремей Гаврильевич саҥа аллайбыт… Эппитин уонна баҕарбытын хоту Денис Еремеевич кэнники ол учуутал кыыһы кэргэн ылбыт.
…Оччолорго нэһилиэк уонна кырыы учаастактарга кыракый атыы-эргиэн пууннара баар буолаллара. Билигин санаатахха, ларектар. Олохтоохтор олору лааппылар диэн ааттыыллара. Дьэ, ол лааппылар атыыһыттара муҥнаахтар үксүгэр итэҕэстэнэннэр хаайыыга барар кэмнэрэ баара. Еремей Гаврильевиһы итэҕэстэммит атыылааччы оннугар олордубуттар. Лааппы үлэтэ сүрдээҕин тупсубут. Атыыланар табаар барыта суруллан ыйыллар буолбут. Лааппыга күҥҥэ аҕыйах киһи сылдьара. Еремей Гаврильевич иллэҥэ бэрт буолан уолун кинигэлэриттэн, Ленин уонна Сталин сочинениеларын ааҕан тахсар буолбут. Атыылаһааччылар киирэн чэй, табаах, куруппа, бурдук, арсыынай таҥас сыанатын ыйыттахтарына Еремей Гаврильевич төбөтүн өндөппөккө, ааҕарын кубулуппакка олорон тугу ыйыппыттарын барытын өйүттэн ааҕан субурутар. Кыһалҕалара кыһайан холхукостаахтар иэс көрдөөтөхтөрүнэ: “Бу барыта государство баайа! Аны урукку курдук иэс биэртэлээн тырҕайа олорбут киһигит суох. Манна Еремей Гаврильевич олорор. “Оттон хайдах эмит гынаммыт төлүөхпүт этэ буоллаҕа дии…”. “Соох! Хоть Маленков да кэлэн көрдөөтүн, бэриллибэт! “ — аккаастыыра.
…Биирдэ Кытыл Дьураҕа райсовет председателэ Гордеев Николай Данилович командировкаҕа тиийэн кэлбит. Кини Еремей Гаврильевичтыын кэргэннэринэн аймахтыылар эбит. Николай Данилович киниэхэ чэйдии барбыт. “Дьэ, доҕор, сатаммакка олоробун. Үлэбэр итэҕэстэнэммин уурайдым”. “Ол хайдах?” — ыйыппыт. “Араас кэлбит-барбыт күөх истээхтэр хонон-өрөөн, уулаан-иһэн ааспыттара ханна барыай, итэҕэстэнэн…”. “Бу дьаамҥа материальнай базалаах биир ыал баар, онно баран чэйдиэхпит”, диэн ыалдьытын батыһыннаран илдьэ барар.
Николай Данилович кэргэнин дойдутун дьонун ааҕа билэттиирэ эрээри, “материальнай базалаах» ыал баарын өйдөөбөт эбит. Дьиэлэригэр киирэннэр ону-маны кэпсэтэ олордохторуна Денис Еремеевич киирэн кэлбит.
…Еремей Гаврильевич кэлин соҕотуопкаҕа үлэлээбитэ. Кини оскуолаҕа үөрэммэтэх эрээри хаһыаты, кинигэни бэркэ ааҕара. Куоракка отчуотун ыытар күнэ кэлбит. Онно бэркэ олуттарбыт. Оччолорго Кытылга Николай Николаевич диэн математик учуутал баара. Кини ананан кэлээтин кытта суолга көрсөн тургутаары ахсаан суоттаппыт: “Биир маска бачча чыычаах олорбут, онуоха бачча чыычаах кэлэн түспүт, ол кэнниттэн баччата көтөн хаалбыт, хас чыычаах хаалбытый?” диэн. Онуоха сытыы уонна чобуо баҕайы эдэр киһи өйдүү да барбакка суоттаабыт. “Дьэ, доҕор, государство килиэбин босхо сиэппэтэх киһитэ эбиккин. Бу задачаны оннооҕор ыраахтаатыҕы кыайан суоттаабатаҥа үһү” диэн хайҕаабыттаах.
Еремей Гаврильевич Николай Николаевиһы ыҥыран аҕалбыта. Ыраас лииһи биэрэн баран, “Суруй!» — дьаһайбыта… “Якутскай куоракка… Хлебофуражнай заготовительнай контора начальнигар, Худицкайга. Бастакытынан,…” этэн биэрэ олорбута.
Биирдэ бу үлэтинэн куоракка киирэ сылдьан обкомнар үлэлиир дьиэлэрин аттынан ааһан иһэн оҕонньор санааҕа түспүт. Бу биһигини хайдахтаах, төһө билиилээх дьон салайан олороллорун билиэх баҕата батарбатах. Санаата да, толорон барыахтаах — кимнээх үлэлииллэрин көрсөн, кэпсэтэн таҕыстаҕына сатанар… Биир түбэһиэх хоско киирэн кэпсэтэн, ыйыталаһан барбыт. Ленин-Сталин хас туомнаах үлэни суруйбуттарын, социализм хас сыллаахха тутуллубутун, Сталин ханнык үлэтэ хаһыс туомугар суруллан сылдьарын уо.д.а. Чиновниктар ону билбэт буолуохтара дуо, хоруйдаан испиттэр. “Оо, кырдьык да, баламат билиилээх-көрүүлээх дьоннор үлэлии-хамсыы олороллор эбит!” , — астынан тахсыбыт.
Еремей Гаврильевич ыччаттарыттан, сиэннэриттэн билигин республика наукатын дуоктардара, үөрэхтээһинин, култууратын үтүөлээх үлэһиттэрэ, спорт бэтэрээннэрэ, журналистар, улуус бочуоттаах олохтоохторо бааллар.
Павел Харитонов-Ойуку.