Улуускун төһө билэҕин?
Бүгүн биһиги өр сылларга хаһыаппыт общественнай кэрэспэдьиэнэ, олоҕун норуот үөрэҕириитигэр анаабыт Хаҥалас улууһун Харыйалааҕыттан төрүттээх Василий Петрович Яковлев “Дойдум, дьонум – олоҕум биһиктэрэ» диэн Хаҥаластааҕы типографияҕа бэчээттэммит кинигэтиттэн тэттик суруйуутун билиһиннэрэбит. Бу суруйуулары ыччаттара кини олохтон бартын кэннэ тэтэрээтиттэн булан дьон билиитигэр кинигэ оҥорон таһаарбыттара хайҕаллаах дьыала. Манна ааптар кэпсээннэрин сэргэ нэһилиэгин, улууһун олоҕор буолбут событиелартан, ону сэргэ алтыһан ааспыт дьикти дьылҕалаах, дьарыктаах дьонун туһунан билигин уруккуну билэ-көрө сатыыр киһиэхэ анаан 1995-96 сылларга суруйбута киирбитэ. Суруллубут суоруллубат диэн маны этэн эрдэхтэрэ… Онон, билсиҥ, сэргии ааҕыҥ.
Улууспут, нэһилиэкпит туһунан
Хаҥалас улууһа былыр хаһан тэриллибитэ, хаҥаластар диэн кимнээхтэрэ-туохтара чуолкай биллибэт. Историктар араастаан сабаҕалыыллар. Ону мин ырыта барбакка чугастааҕы кэми билэрбинэн ахтыам.
Былыр барыта биир Хаҥалас улууһа эбит. Ону олус улаханын иһин арааран Илин уонна Арҕаа Хаҥалас оҥорбуттар. Суруйалларынан 1861 с. курдук.
Илин Хаҥаласка барбыттар: Хачыкаат, икки Дьөппөн, Нөөрүктээйи, Ороссолуода, Чыамайыкы, Лээги – 7 нэһилиэк. Кииннэрэ – Ороссолуода.
Арҕаа Хаҥаласка барбыттар: Хахсык, икки Өктөм, Дьэр, Нөмүгү, Эргис, Сата, алта Малдьаҕар, алта Маалтааны, икки Одуну, Мытаах – барыта 22 нэһилиэк.
1932 с. Илин Хаҥалаһы эһэн, Чыамайыкыны, Лээгини Амма оройуонугар, Ороссолуоданы Мэҥэ оройуонугар биэрбиттэр. Хачыкаат, икки Дьөппөн, Нөөрүктээйи Арҕаа Хаҥаласка кэлбиттэр.
Хаҥалас киинэ былыргыттан Өктөм эбит, 1932 с. Покровскайга кэлбит. 1936 сыллаахха Горнай оройуона тэриллибитэ. Онно биһигиттэн 4-5-6-с Маалтааныны, 1-2 Одунуну, Мытааҕы биэрбиттэр. Ити сыл оройуон аата уларыйан Орджоникидзевскай буолбута.
Урут дьаамнар туспа оройуон этилэр – Покровская волость диэн – Табаҕаттан Саҥыйахтаахха диэри. Онно маннык дьаамнар киирэллэрэ: Табаҕа, Төхтүр, Уулаах-Аан, Покровскай, Бэстээх, Булгунньахтаах, Тойон-Арыы, Еланка (Алаас дьаама), Тиит-Арыы, Батамаайы, Сиинэ, Ат-Дабаан, Ой-Мураан, Дьура, Кириэстээх, Иһит, Чуруу, Еланка, Саҥыйахтаах — барыта 19 дьаам. 20-с сыллар бүтүүлэригэр Батамаайы уонна Сиинэ икки ардыларыгар Петровскай диэн саҥа дьаам тэриллэн иһэн хаалбыта. Сиинэттэн Алексеев Ваня, Батамаайыттан Строев диэн дьон дьиэлэрин көтүрэн аҕалан туттан олохсуйбуттар эбит. Бу дьаам Чараҥтан 7 км. соҕуруу хайа үрдүгэр олохсуйан испитэ. Үрдүк хайа этэ, ортотугар кыра көнө хонуулаах. Онно ити дьон нууччалыы «хара» баанньыктаахтара, хайа үрдүгэр бурдук ыһар бааһыналаахтара, алаас арҕаа өттүгэр ыраас баҕайы уулаах күөл баара. 1940 сыллаахха сааһыары ити дьон дьиэлэрин көтүрэн дойдулаабыттара. Бу дьаам регистрацияламмытын билбэтим.
1912 с. Покровскай волоһын икки аҥы хайыппыттар: Покровская волость – Батамаайыга диэри, Иситская волость – Сиинэттэн Саҥыйахтаахха диэри. 1932 с. Арҕаа Хаҥаласка холбообуттар. Онно Табаҕаны Якутскайга, Еланканы, Саҥыйахтааҕы Өлүөхүмэҕэ биэрбиттэр. Ити бириэмэҕэ маннык сельсоветтар бааллара: Техтюрский, Покровский (Уулаах-Аан киирсэр), Бестяхский, Булгунньяхтахский, (Тойон-Арыы киирсэр), Тит-Аринский (Еланка уонна Батамаайы киирсэллэр), Синский (Ат-Дабаан, Ой-Мураан киирсэллэр), Журинский (Кириэстээх киирсэр), Иситский (Чына киирсэр).
Сэрии кэнниттэн нэһилиэктэр уларыйыылара буолбута, дьаамнары сахалары кытта холбообуттара. Ол түмүгэр сорох дьаамнар, нэһилиэктэр, дэриэбинэлэр суох буолбуттара, Малдьаҕардар нүөмэрдэрин булкуйбуттара. Билигин бааллар маннык нэһилиэктэр: Өктөм, Дьэр, Нөмүгү, Бэстээх, Булгунньахтаах, Улахан-Аан, Тиит-Арыы, 5-с Малдьаҕар (Дьура), Иһит, Хачыкаат, 1-2 Дьөппөннөр – барыта 13 нэһилиэк, Покровскай уонна Мохсоҕоллоох. Малтаанылар эстибиттэрэ.
Урут Малдьаҕардар маннык этилэр: I-Мадьаҕар – Дьобулҕа, II-Малдьаҕар – Бөртө, III-Малдьаҕар – Харыйалаах, IV-Малдьаҕар – Батамаайы, Тиит, V-Малдьаҕар – Кытыл-Дьура, Дьэкэмдэ, Нохорой, Чына.
Дьобулҕа сирэ Тараҕай Арыы, Бөртө сирэ Тойон Арыы, III-Малдьаҕардар сирдэрэ Харыйалаах арыы (Хотугу Харыйалаах, Харыйалаах Сыһыыта, Уһун Кытыл).
1932 с. Тиити III-Малдьаҕарга, Уһун Кытылы IV-Малдьаҕарга (Батамаайыга) биэрбиттэрэ. Балар билигин тиит-арыылар. Урукку V-Малдьаҕар, ол аата Харыйалаах арыы (соҕуруу) IV-с буолан турар. Хатыҥ арыылар Сиинэҕэ холбоспуттара. Урукку VI-Малдьаҕардар V-с буолбуттара. Нохоройдор Иһиккэ холбоспуттара.
Чына диэн Иһиттэн арҕаа тыаҕа 12 көстөөх сиргэ баар кыра дэриэбинэ сэрии сылларыгар Иһиккэ киирбит. Дьэкэмдэ (өрүс илин өттүгэр баара) Дьураҕа кэлбитэ. Чуруу, Ой-Мураан, Ат-Дабаан, Батамаайы, Тойон-Арыы дьаамнара эстибиттэрэ. Еланка эмиэ эстибитэ. Сата Булгунньяхтаахха холбоспута, Эргис олох эстибитэ, билигин Покровскайдар даачалара. Уулаах дьаама Дьэрдиин, Төхтүр дьаама, Хахсык Өктөмҥө холбоһон олороллор. Нөөрүктээйи 1-Дьөппөнү, Буотама Хачыкааты кытта холбоспуттара.
Төрөөбүт III-Малдьаҕарбар маннык дэриэбинэлэр киирэллэрэ уонна олорго маннык уустар бааллара:
Тойон-Арыы баһыгар Даниловтар (ийэм төрүттэрэ);
Харыйалаах арыыга: Яковлевтар (ийэм таайдара), Лукиннар (аҕам таайдара), Аркадьевтар, Ариносовтар, Антонов, Гаврильевтар, Кириллиннэр, Макаровтар, Моисеевтар, Устиновтар, Уваровтар, Соломоновтар;
Сыһыы Кутуругар: Федоровтар, Ноевтар, Артамоновтар, Трифоновтар, Анисимов;
Ампаар Ыалыгар: Ефремовтар, Дьяконовтар, Корнилов (бары биир аҕа уустара), Варламовтар, Егоровтар, Григорьевтар, Федоровтар, Михайловтар уонна Филипповтар – эмиэ биир аҕа уустар, Адамовтар, Гаврильевтар, Лаврентьев, Александров, Борисов, Семенов;
Харыйаҕа: Яковлев, Никифоров – биир аҕа ууһа, Лаврентьевтар, Адамовтар, Степанов – эмиэ биир аҕа ууһа, Рожиннар, Платоновтар, Исаковтар, Федотовтар, Ноевтар, Федоров.
1940 сыллаахха Харыйалаах арыыга баар колхоз Еланкаҕа холбоспута, кэнники, 50-с сыл ортотугар, II-Малдьаҕарга кэлбиттэрэ. Сыһыы барыта эстибитэ, Тиит дьаамыгар холбоспута, сорохторо атын сиргэ барбыттара. Билигин үгүс аҕа ууһуттан биир да киһи суох, холобур: Рожин, Платонов, Исаков, Яковлев, Лаврентьев, Адамов, Степанов, Александров, Ноев, Филиппов, Дьяконов, Корнилов, Артамонов, Гаврильев, Борисов, Семенов диэн фамилиялар олох да суохтар.
(Кыыһа Л.В. Яковлева таһаарбыт кинигэтиттэн)