Историяны сэгэтэн
Кимтэн кииннэхпитин, хантан хааннаахпытын төргөлөһөн туран билэ-көрө сатыырбыт хайҕаныах, биһирэниэх эрэ тустаах. Төһө даҕаны сурукпут-бичикпит суоҕун үрдүнэн үйэттэн-үйэҕэ, көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ бэриллэн иһэр улуу олоҥхолоохпут, кэрэ кэпсээннэрдээхпит, уһун-киэҥ остуоруйалаахпыт, ойор-тэбэр оһуохайдаахпыт, илии-атах оонньуулардаахпыт, сүүрүк аттардаахпыт, кус быйый, ат бөҕө бөҕөстөрдөөхпүт, нарын-намчы кыргыттардаахпыт эбээт, доҕоттоор…
Болкулуору хомуйааччы П.Т. Степанов, нуучча айанньыттара, Э.К. Пекарскай, Петр Бекетов, учуонай Г.У. Эргис, кыраайы үөрэтээччи Л.Л. Александров, Амма дьоно Ефрем Ефремов, Додор Кулуба, этнограф Я.И. Линденау. Арҕаа Хаҥалас киһитэ 33 саастаах Нь.Ө. Мэхээлийэп 1935 с. Сэһэн Болоҕо “Тыгын Мунньан кини уолаттара, ол кэннэ нуучча хаһаахтарын сэриитэ” – диэн кэпсээни суруттарбытын ааҕыаҕыҥ (2006 сыл “Чолбон”сурунаал 6-с нүөмэрэ, “Наахара” – 81 стр.).
“Ол курдук олордохторуна (тыл-тылга киирсибэккэ) илин Амма диэкиттэн оччотооҕу ааттара Уһун, Кылгас, Наахаралар сэрии дьон буоланнар, Хара Сирэй Дьоҕуудайы, Тыгыны сэриилии кэлэн Хоруол Тумуһахха мунньустан, тоһуйсан тураллар. Онуоха Тыгын Мунньан сэрии булунан, Хара Сирэй Дьоҕуудайдын кыргыһан, кыайан ахсаана биллибэт үгүс дьону – наахаралары өлөртүүр.
Наахаралар ыксаан, кыайтаран тэскилииллэр. Ол тэскилээн Мандаҕа (ис дьиҥэр Мэндэ үрэх) диэҥҥэ тиийэн, ол үрэх уутугар хаайтаран, биир томтору буланнар хоноллор.
Наахаралар биир бастыҥ ойууннаахтарын хайдах хоноллоругар көрүү көрдөрөллөр. Ойуун көрүү көрөн — туох да куһаҕан буолара биллибэт диэбит. Онуоха биир көрбүөччү киһи баара этэр – Оо, хор бу туох дьиибэтэ буолла, үөһэнэн былыт кыыһа айаннаан ытаан аастаҕа, бука тыгыннар эккирэтэн кэлэн иһэр буоллахтара буолуо ээ, барыахха баара! – диир. Ону биир да киһи, улахан ойуунтан ордон, кини тылын аанньа ахтыбаттар. Онон туох да кэлэрэ биккэ суох дэһэн, наахаралар ньимиччи хоноллор.
Ол курдук сыттахтарына, эмискэ Тыгын Мунньан, Хара Сирэй Дьоҕуудай сэриилээх батыһан кэлэннэр, өлөрөн-өһөрөн, аҥаар баһыттан үөлүтэлээн, сэймэктээн бараллар. Наахаралар хайдах да утарбакка, кыайан куоппакка, биир үрэх томторугар хааннара тохтон бысталлар.
Наахаралар хайдах-туох хааннахтарын ойуулаан көрдөрөр “Бөрө саҕа соргулаах Бөрө Бөтүҥнэр” диэн үһүйээни 1933 с. Сэһэн Болоҕо Амма Бөтүҥүн 74 саастаах олохтооҕо А.Н. Нестерова – Сутакова кэпсээбит.
Наахаралар бөтүҥнэри кытта аймахтыы буолбуттар. Ол олорон, кыраттан сылтаан, наахаралар бөтүҥнэргэ “Сэрии кыргыс дьоно буолан тиийэллэр”.
“Наахаралар үөс биэрбэккэ тоҕо анньан киирэллэр да бөтүҥнэр, ыксаан куотан, аҕыс муннуктаах ампаар дьиэлэригэр киирэн хатанан кэбиһэллэр. Онуоха наахаралар – Чэ, тыыннаах хаалыаххыт буоллар, оҕоҕутун Тииҥ Саҕынньаҕы таһааран кулуҥ”, — диэн оҕону көрдүүллэр. Маныаха ийэтэ – оҕобун өлөрүөхтэрэ суоҕа”, — диэн куттанан, оҕотун таһырдьа анньан биэрэр. Онуоха тула өттүттэн үҥүүлээн түһэллэр. Ону оҕо, өрө ыстанан аһаран биэрэн, мүччү охсон, куотан мээнэ сүүрэр. Ону наахаралар оҕо кэнниттэн ытыалаан тоҕус оҕу оҕоҕо кыаһаан курдук хатыыллар. Ол гынан, куота сылдьан, оҕо барахсан, ол олорор эбэтин, үстэ эргийэн баран, кэлэн ампаарын таһыгар охтубут.
Ону онно үҥүү-батас аһылыга гыммыттар. Сити да гыннар, бөрө бөтүҥнэр кыайаллар. Ол эрэн, наахаралар да бырдылара быстыбат. Ол саһан, күрээн хаалбыт ойуунтан, хойут үөскээннэр, Наахара Ойуун ууһа дьон баар буолтар. Оттон ол такымын иҥиирин быһа түһэртэрбит киһиттэн Такыр ууһа наахаралар диэн үөскээн баар буолтар”.
Наахара – киһи аата. Наахара ууһа – аҕа ууһа. Аны, наахаралар ити олорбут сирдэригэр, Амма уонна Мэҥэ-Хаҥалас улуустарыгар, Наахара диэн нэһилиэктэр үөскээбиттэрэ. Ахсааннара төһө-хачча эбитий? 1897 с. биэрипискэ Илин Хаҥалас улууһугар икки Наахара нэһилиэгэ баар этэ. Бастакытыгар 1417 эр киһи, 1424 дьахтар, иккис Наахаратыгар 620 эр киһи, 652 дьахтар суруллубуттар. Дьоммут, дьэ, ити курдук олох сирдэригэр, бэйэлэрин икки ардыларыгар мучумааннана олорбуттара. Ол олохторо XVII-сүйэ 30-с сылларыгар үрэр саалаах дьоннор кэлиэхтэриттэн ыла, огдолуйбута… Сорохтор үрэй-сарай барарга, куотарга күһэллибиттэрэ. Инньэ гынан саха дьоно Саха сирин киэҥ иэнин устунан тарҕаммыттара. Өссө таска даҕаны тахсыбыттара…
Г.В. Ксенофонтов “Урааҥхай сахаларыгар”(Иркутскай, 1937 с.) Наахара аҕатын ууһа дьон 1917 с. олорбуттар эбит. Үгүлээт нэһилиэгэр (168киһи) уонна 2-й Күүлээт нэһилиэгэр (31 киһи) диэбит (357 стр).
Сахалар нууччалартан үтүрүллэн, Бүлүү диэки тэнийэн, тоҥустары хоту диэки үтүрүйэн барбыттар. Ону тэҥэ сахалар тоҥустары кытта буккуһан, олохтоох нэһилиэнньэни тэнитэн барбыттар. Лабыкта сиригэр, онтон-мантан быстах дьон кэлитэлээн, олохсуйан барбыттара. Ол курдук,Наахараттан биир уоллаах дьахтар кэлэн олохсуйбута. Уола Хаандыры 9 ойохтоммута, кинилэртэн Наахара аҕатын ууһа тэнийбитэ (59стр). Үчүгэй баҕайы дии. Наахараттан биир уоллаах дьахтар кэлэр. Уонна сити сиргэ ыал-күүс буолар. Наахара аҕатын ууһа үөскээтэҕэ ол. Өссө диэҥ, 1970 с. ити Үгүлээккэ 80 саастаах В.Ф. Яковлевы кытта кэпсэппитим. Оҕонньор “Биһигинаахараларбыт. Наахара Үгүлээккэ элбэх. Сорох аҕа ууһа имиттэн да суох. Үксэ Наахара да олоро”, – диэбитэ.
“Да! Дьэ, наахаралар эбит. Дьэ, 9 ойохтоох Хаандыры эбит. Туругурбуттар”, – диэн суруйбут Иванов М.С. – Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас саха омукка улуу үтүөлээх учуонай М.С. Иванов – Багдарыын Сүлбэ наахаралар тустарынан суруйуутуттан биһиэхэ, I Дьөппөн нэһилиэгин устуоруйатыгар сыһыаннааҕы аҕаллым. Олохпут тутула уларыйан, үрдүкү чөмчөкөлөрбүт сатаан салайбаккалар, бас батарынан үрүө-тараа тарҕаһыы буолбутугар, төрөөбүт нэһилиэкпэр киирэммин,оттуур ходуһа көрдөөбүппэр, аймаҕым уол Скрябин Н.Н., сири дьаһайар исписэлиис,“Ермолаай, ходуһа түҥэтиллэн бүтэн турар, дьон аньыырҕаан ылбат-суруйтарбат Бүүтэҥэ үрэҕин, Кыһыл Сыырын тэллэҕэр, Хоруол тумуһаҕар Эбэ Аана диэн ходуһа баар, ону ыл диэбитигэр сөбүлэстэҕим дии. Киһи былдьаспат, үрдүк ходуһа уута ылар сирэ. Былыргы өбүгэлэрбит тустарынан Багдарыын Сүлбэ “Оччоттон баччаҕа тиийэ сиир-кэрбиир улахан хара итэҕэстээхпит. Туохтан эмит, кыраттан даҕаны тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитинэ…” диэн баран, Сүлбэ кырдьаҕас элбэх туочуканы туруорбут.
Улуу Эбэ уҥа-хаҥас кытылларыгар Хоруол Тумтуһаҕа диэн ааттаах сирдэргэ, кыргыс дьоно мустар-түмсэр сирдэрэ буоллаҕа буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. Кутаа уотунан, түптэ буруотунан бэлиэ бэрсэн, илдьит ыытыһан эрдэхтэрэ,өбүгэлэрбит барахсаттар.
Аны туран кыахтаах-күүстээх, бас-көс дьонноро хара өҥү кытта дьүөрэлэһэр, чугасыһар эбиттэр. Ол курдук “Наахара” диэн суруйууга (“Чолбон” сурунаал 6-с нүөмэригэр 2006 с. – 80 стр.). “Саха урааҥхай төрдө Эллэй Бөҕө Сиэнэ Хара атахтаах диэнтэн биир ааттаах Босхоҥ Бэрэгэдэй диэн төрөөбүт. Ол киһиттэн олус күүстээх-уохтаах, өһөс, бөппүрүөк хааннаах Тойон Наахара диэн үөскээбит. Тыгын Дархан саҕана наахаралар тойонноро Най Хара диэн эбитэ үһү дэнэр. Өссө бу Най Хара Тыгын Тойон тэбэр туйаҕа, охсор илиитэ буолбут ыар хааннаах, ыйыллаҕас майгылаах киһи эбитэ үһү” диэн (13-14 сс.) суруллубут. Мунньан Дархан Хара Сирэй Дьоҕуудайдыын илиҥҥи Хоруол Тумуһаҕар даҕаны хаан-уруу дьон быһыытынан бииргэлэһэн мунньустан, тоһуйсан кыргыһар буолар эбиттэр. XVII үйэ бастакы аҥаарыгар кэлэн чинчийбит этнограф Я.И. Линденау Хаҥалас аҕатын ууһугар Наахара аҕатын ууһа сыстар (был причислен) диэбитэ сурукка киирбит. Суруга-бичигэ суох омук буоламмыт, олорон ааспыт олохпут устуоруйата номохторго, үһүйээннэргэ олоҕурар диирим өһүргэһэ-кыыһырыыта төһө-хачча буолуой?!
Төрүт киһибит Хара Сирэй Дьоҕуудай номоххо кэпсэнэринэн, бастаан Бүүтэҥэҕэ олохтоох эбит…Биир үтүө сарсыарда ытыллыбыт ох саа оноҕоһо балаҕанын эркинигэр хатанан титирэстии турарыттан куттанан-саллан, эргэнэ хара тыа диэкки тэскилээн, биир үтүөкээн эбэни булан олохсуйбут диэн буолар.
Күн бүгүнүгэр өбүгэбит Хара Сирэй Дьоҕуудай аатын ол эбэ сүгэр… Кыраайы үөрэтэр түмэлбитигэр биһиги улуу өбүгэбит – Хара Сирэй Дьоҕуудай туһунан суруйуу суоҕа Самыртай Сыһыытын олохтоохторун олус хомотор, кэлэтэр…
Биир эмит үөрэхтээх киһи көстөн, санньыарбыт санаабытын өрө көтөҕөн, кэлэйбит санаабытын киэр кыйдаан, үрүҥ харахпытын өрө көрөр күммүт-дьылбыт үүнүө, күөнэхпит күөрэйиэ, күөрэгэйбит ыллыа дуо диэн ыйыттаҕым буолуохтун.
Ермолай Скрябин, I Дьөппөн нэһилиэгин Тиит-Эбэбит ытык олохтооҕо.